Hồ lô trong văn hoá Trung Hoa: từ chiếc bầu đựng thuốc của thầy lang tới biểu tượng phúc lộc trên kệ nhà
Trả lời ngắn: hồ lô là quả bầu thắt eo phơi khô, xưa dùng đựng thuốc, rượu, nước. Trong văn hoá Trung Hoa nó gắn với nghề thuốc qua thành ngữ "huyền hồ tế thế", nghĩa là treo bầu cứu đời; gắn với Thiết Quải Lý trong Bát Tiên; và vì tên gọi đọc gần âm "phúc lộc" nên thành biểu tượng may mắn. Hồ lô bán hôm nay có bầu thật, gỗ, đồng, gốm, mỗi loại bền và hợp chỗ đặt khác nhau.
Từ quả bầu thật đến chiếc bình
Quả bầu hồ lô có hai bầu, một nhỏ một lớn, thắt eo ở giữa. Phơi khô, ruột rỗng, vỏ cứng lại thành chiếc bình nhẹ, kín, không vỡ khi rơi như gốm. Người đi đường, người hái thuốc, người lính đều có thể đeo một chiếc bên hông. Hình dáng thắt eo cũng tiện buộc dây.
Vì là đồ dùng của người đi xa và người làm thuốc, hồ lô sớm mang ý nghĩa "đựng thứ quý": thuốc chữa bệnh, rượu tiên, hay cả một thế giới thu nhỏ trong truyện thần tiên.
Treo bầu cứu đời: hồ lô của nghề thuốc
Thành ngữ "huyền hồ tế thế" gắn với câu chuyện được ghi trong Hậu Hán thư về Phí Trường Phòng. Truyện kể ở chợ có một ông lão bán thuốc, treo một chiếc bầu ở đầu quầy, chợ tan thì nhảy vào trong bầu. Phí Trường Phòng nhìn thấy, theo ông lão học đạo, và về sau thành người chữa bệnh. Từ đó, treo bầu trước cửa thành dấu hiệu của tiệm thuốc, và "treo bầu" thành cách nói về nghề y.
Lớp nghĩa này cho thấy hồ lô ban đầu gắn với sức khoẻ theo nghĩa thầy thuốc chữa bệnh, chứ không phải bản thân quả bầu chữa được bệnh. Ai nói "treo hồ lô đầu giường thì hết đau ốm" đã đảo ngược câu chuyện. Có vấn đề sức khoẻ thì đi khám bác sĩ.
Hồ lô của Thiết Quải Lý
Trong Bát Tiên, tám vị tiên của Đạo giáo dân gian, Thiết Quải Lý là vị chống nạng sắt, dáng hành khất, luôn đeo một chiếc hồ lô. Truyện kể hồn ông rời xác đi chơi, xác bị đệ tử tưởng chết mà thiêu đi, nên hồn phải nhập vào xác một người ăn mày què. Hồ lô của ông đựng thuốc tiên để cứu người. Tranh Bát Tiên quá hải luôn có chiếc hồ lô như dấu hiệu nhận ra ông.
Câu chuyện mang một ý thú vị: vị tiên trông nghèo khổ nhất lại mang thứ quý nhất. Đó là lời nhắc đừng đánh giá người qua vẻ ngoài.
Phúc lộc, đông con và dây leo
Trong tiếng Hán, tên hồ lô đọc gần âm với "phúc lộc". Văn hoá Trung Hoa rất chuộng những cặp đồng âm như vậy: dơi gần âm phúc, cá gần âm dư. Nhờ đó hồ lô thành món quà chúc may mắn.
Dây bầu bò dài, nhiều quả, trong mỗi quả rất nhiều hạt, nên hồ lô còn mang ý con cháu đông đúc, dòng họ nối dài. Đồ chạm khắc hình dây bầu kết trái thường là quà cưới, quà mừng thọ.
Chọn hồ lô theo chất liệu
| Loại | Đặc điểm | Hợp chỗ nào |
|---|---|---|
| Bầu thật phơi khô | Nhẹ, mộc, mỗi quả một dáng | Treo nơi khô ráo, trong nhà |
| Gỗ tiện | Ấm tay, vân gỗ đẹp | Kệ sách, bàn làm việc |
| Đồng | Nặng, bền, có thể khắc hoa văn | Phòng khách, treo cửa với dây chắc |
| Gốm sứ | Dễ lau, nhiều màu men | Kệ trang trí, tránh chỗ dễ va |
Bầu thật rất sợ ẩm: mùa nồm dễ mốc đen, phơi nắng gắt lại nứt vỏ. Lau khô, thỉnh thoảng thoa một lớp dầu gỗ mỏng. Bầu thật không nên đựng rượu uống trừ khi đã được xử lý đúng cách cho thực phẩm.
Treo và đặt cho an toàn
Hồ lô đồng cỡ lớn khá nặng. Treo ở cửa thì dùng móc bắt vít vào tường hoặc khung gỗ, không dùng băng dính hay đinh nhỏ. Đặt trên kệ cao thì kê đế để không lăn. Nhà có trẻ nhỏ nên chọn hồ lô gỗ hoặc bầu thật cho nhẹ, và không để những chiếc hồ lô mini làm mặt dây chuyền lăn lóc trên bàn, trẻ có thể cho vào miệng.
Hồ lô ở Việt Nam đổi nghĩa thế nào
Khi sang Việt Nam, hồ lô gặp quả bầu của người Việt, vốn mang nghĩa sự sống qua truyện quả bầu mẹ. Hai lớp nghĩa hoà vào nhau: nhiều người treo hồ lô vừa với ý phúc lộc kiểu Hoa, vừa với cảm giác gần gũi của quả bầu quê nhà. Không cần phân định rạch ròi, chỉ cần biết câu chuyện mình đang kể là chuyện nào.
Hồ lô mở nắp hay đóng nắp
Một câu hỏi hay gặp ở quầy hàng: hồ lô nên mở nắp hay đóng nắp. Có quan niệm hiện đại cho rằng mở nắp để hồ lô "hút" điều không tốt, rồi định kỳ đem ra lau rửa; có người lại nói đóng nắp để giữ phúc bên trong. Hai cách nói đối nghịch nhau và đều không có nguồn kinh điển. Trong truyện cổ, hồ lô của tiên đóng nắp vì bên trong đựng thuốc, đựng rượu; mở ra là để dùng. Nhà nào mở hay đóng đều được. Điều thực tế hơn là hồ lô bầu thật để mở nắp lâu ngày dễ có bụi, côn trùng chui vào làm tổ; còn hồ lô đồng để mở dễ đọng nước trong lòng khi lau. Chọn cách nào thì nhớ thỉnh thoảng dốc ngược, lau khô bên trong.
Hồ lô cũng hay đi kèm các món khác trên một chiếc kệ: cặp với tượng ông Thọ vì ông Thọ thường cầm gậy treo hồ lô, cặp với chuỗi tiền xu ở cửa hàng. Không cần gom quá nhiều; một chiếc hồ lô đẹp đặt ở vị trí thoáng, có chút khoảng trống quanh nó, nhìn sang trọng hơn cả chục món chen nhau.
Ai muốn tìm một chiếc hồ lô gỗ hay đồng vừa với kệ nhà có thể xem kết quả tìm hồ lô trên Vật Phẩm Phong Thuỷ, nhớ ước lượng cân nặng trước khi treo.