Chơi chữ đồng âm trong vật phẩm Trung Hoa: vì sao dơi là phúc, cá là dư, hươu là lộc và cách tự giải tranh
Trả lời ngắn: Rất nhiều vật phẩm và tranh may mắn của Trung Hoa được "đọc" như một câu đố chữ: tên con vật hay đồ vật đọc giống âm một chữ tốt lành, nên dơi thành phúc, cá thành dư dả, hươu thành bổng lộc, bình hoa thành bình an. Nắm được lối chơi chữ đồng âm này là mở được chìa khoá của phần lớn hoa văn Trung Hoa. Điều người Việt hay bỏ qua: nhiều cặp chỉ đồng âm trong tiếng Bắc Kinh hay tiếng Quảng, đọc theo âm Hán Việt thì không còn khớp, nên đừng mang luật kiêng kỵ của họ áp nguyên vào tiếng mình.
Một lối nghĩ bằng âm thanh
Tiếng Hán có rất nhiều chữ đọc giống nhau hoặc gần nhau. Người xưa tận dụng điều đó để nói lời chúc mà không cần viết chữ: vẽ một con vật, một đồ vật có tên đồng âm với chữ tốt, người xem tự hiểu. Lối này phổ biến tới mức có cả một câu khái quát được giới nghiên cứu mỹ thuật Trung Hoa hay nhắc: "đồ tất hữu ý, ý tất cát tường", nghĩa là tranh ắt có ý, ý ắt là điều lành.
Vì vậy, khi nhìn một bức tranh chim khách đậu cành mai, một chiếc bình cắm ba cây kích, hay con khỉ ngồi trên lưng ngựa, người không biết tiếng Hán chỉ thấy cảnh đẹp, còn người biết sẽ đọc ra một câu chúc bốn chữ. Đây là chỗ khác lớn giữa vật phẩm Trung Hoa và nhiều nền văn hoá khác: ý nghĩa không chỉ nằm ở bản thân con vật, mà nằm ở tên gọi của nó.
Bảng tra các cặp đồng âm hay gặp nhất
Bảng dưới ghi âm phổ thông (bính âm) để thấy vì sao hai chữ được coi là đồng âm, kèm cột âm Hán Việt để thấy cặp nào người Việt còn nghe ra.
| Hình vẽ | Đọc phổ thông | Chữ tốt được gợi | Âm Hán Việt có còn khớp? |
|---|---|---|---|
| Dơi | fú | Phúc (fú) | Không: bức và phúc |
| Cá | yú | Dư, dư dả (yú) | Không: ngư và dư |
| Hươu | lù | Lộc, bổng lộc (lù) | Có: lộc và lộc |
| Bình hoa | píng | Bình an (píng) | Có: bình và bình |
| Khỉ | hóu | Tước hầu (hóu) | Có: hầu và hầu |
| Ong | fēng | Phong tước (fēng) | Có: phong và phong |
| Hoa sen | lián | Liên tiếp, liền (lián) | Có: liên và liên |
| Sư tử | shī | Thái sư, chức quan (shī) | Có: sư và sư |
| Voi | xiàng | Điềm lành (xiáng) | Gần: tượng và tường |
| Quả hồng | shì | Việc, mọi việc (shì) | Không: thị và sự |
| Khánh đá | qìng | Mừng, khánh hỷ (qìng) | Có: khánh và khánh |
| Chim cút | ān | Bình an (ān) | Không: am và an |
| Bông lúa | suì | Năm tháng, tuế (suì) | Không: tuệ và tuế, chỉ gần |
| Quả quýt | jú, tiếng Quảng gần âm cát | Cát lợi | Không: quất và cát |
Những cặp này là lối chơi chữ đã thành truyền thống, có trong tranh tết, đồ gốm, đồ thêu suốt nhiều thế kỷ. Chúng là quy ước văn hoá, không phải điều kiểm chứng được về tác dụng.
Từ một chữ thành một câu: các tổ hợp kinh điển
Thú vị nhất là khi nhiều hình được ghép lại thành một câu bốn chữ. Mấy tổ hợp sau gặp rất nhiều trên đồ trang trí bày bán ở Việt Nam.
Niên niên hữu dư: cá và sen
Một đứa trẻ ôm con cá lớn, bên cạnh có hoa sen. Sen đọc như "liên", cá đọc như "dư", ghép thành câu chúc năm nào cũng dư dả. Đây là đề tài quen thuộc của tranh tết Dương Liễu Thanh. Ở nhà Việt, cá chép trong tranh tết còn mang thêm lớp nghĩa vượt Vũ Môn hoá rồng.
Mã thượng phong hầu: khỉ trên lưng ngựa
Một con khỉ ngồi trên lưng ngựa, đôi khi có thêm con ong bay. "Mã thượng" vừa là "trên lưng ngựa" vừa là "ngay lập tức"; khỉ và ong đọc như "phong hầu", được phong tước hầu. Cả câu là lời chúc thăng tiến nhanh. Tượng khỉ cưỡi ngựa bán làm quà khai trương, thăng chức chính là từ đây.
Hỷ thượng mi sao: chim khách đậu cành mai
Chim khách, người Hoa gọi là hỷ thước, nghĩa đen là chim vui. Cây mai đọc như chữ "mi", lông mày. Chim khách đậu đầu cành mai thành "niềm vui lên tới đầu mày", tức vui ra mặt. Tranh này hay làm quà mừng.
Bình thăng tam cấp: bình cắm ba cây kích
Một chiếc bình cắm ba cây kích, thứ binh khí cán dài. Bình là bình an, kích đọc gần chữ "cấp", bậc. Câu chúc là bình an mà lên liền ba bậc, quà dành cho người làm quan, nay là người đi làm mong thăng chức.
Sự sự như ý: quả hồng và ngọc như ý
Hai quả hồng đặt cạnh cây như ý. Hồng đọc như "sự", hai quả là "sự sự", mọi việc; như ý là vừa lòng. Cây hồ lô cũng được chọn vì tên đọc gần "phúc lộc", cùng một lối nghĩ.
Phúc tại nhãn tiền: dơi và đồng xu
Con dơi ngậm hoặc bay trên đồng xu lỗ vuông. Đồng xu là "tiền", lỗ của nó là "nhãn", con mắt. Dơi là phúc. Ghép lại: phúc ở ngay trước mắt. Bài đồng xu tròn lỗ vuông kể thêm về hình dáng đồng tiền xưa.
Các bước tự giải một bức tranh hay một món đồ
- Liệt kê mọi hình trong tranh. Kể cả hình nhỏ ở góc: một con ong, một bông lúa, một chiếc khánh treo có thể là mảnh ghép của câu.
- Gọi tên từng hình bằng tiếng Hán. Không biết tiếng Hán thì tra từ điển Hán Việt, rồi tra thêm âm phổ thông.
- Tìm chữ đồng âm tốt lành. Dựa vào bảng ở trên, hầu hết hình quen đều có sẵn cặp.
- Ghép thành câu bốn chữ. Phần lớn câu chúc Trung Hoa có bốn chữ. Thử tra cụm vừa ghép xem có thành ngữ nào trùng không.
- Đối chiếu với người tặng và dịp tặng. Tranh "mã thượng phong hầu" hợp quà thăng chức; tranh "niên niên hữu dư" hợp quà Tết. Lệch dịp thì món đồ vẫn đẹp, chỉ là lời chúc không trúng.
- Nếu còn mơ hồ, hỏi người biết chữ Hán. Có những tổ hợp hiếm, có những bức là sáng tác tự do không mang câu đố nào.
Ví dụ: chiếc khánh treo có cá và kích
Một người mua chiếc khánh đồng treo tường, trên có một con cá, một cây kích nhỏ, phía dưới là chiếc khánh. Người bán nói: "Khánh này treo là tiền vào như nước." Thử đọc theo các bước. Kích đọc gần chữ "cát", tốt lành. Khánh là "khánh", mừng. Cá là "dư". Ghép lại thành "cát khánh hữu dư", điều lành và niềm vui có thừa. Đó là một lời chúc rất đẹp, nhưng là lời chúc chứ không phải cam kết về tiền bạc.
Hiểu đúng như thế, người mua sẽ chọn chỗ treo theo tiêu chí thường ngày: tường chắc, không treo trên đầu giường hay lối đi trẻ chạy, móc chịu được trọng lượng của đồng. Một chiếc khánh rơi trúng người thì không lời chúc nào bù lại được.
Mặt trái của chơi chữ: những điều kiêng của người Hoa
Lối nghĩ bằng âm thanh cũng sinh ra kiêng kỵ. Số bốn đọc gần chữ chết, nên nhiều toà nhà ở Hồng Kông, Đài Loan bỏ tầng bốn. Tặng đồng hồ, "tống chung", đọc như "lo việc tang". Chia một quả lê, "phân lê", đọc như "phân ly". Tặng ô gợi chữ "tán", tan tác. Treo chữ Phúc ngược thì ngược lại là điềm tốt, vì "phúc đảo", phúc bị lật, đọc như "phúc đáo", phúc đến.
Với bạn bè, đối tác người Hoa, nên tránh những món quà ấy vì họ có thể để ý thật. Còn trong tiếng Việt, phần lớn các cặp này không đồng âm. "Đồng hồ" không gợi gì về tang lễ, "quả lê" không gợi chia ly. Nhiều người Việt vẫn kiêng theo, đó là quyền của mỗi nhà, nhưng không cần sợ khi nhận một chiếc đồng hồ từ người thân.
Người Việt có lối chơi chữ của riêng mình
Nhà Việt cũng chơi chữ, bằng chính tiếng Việt. Mâm ngũ quả miền Nam có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đọc lái thành "cầu vừa đủ xài". Nhiều nhà miền Nam tránh bày chuối vì sợ "chúi". Ở miền Bắc, quả phật thủ và nải chuối xanh có mặt trên mâm vì hình dáng như bàn tay nâng đỡ, không vì đồng âm.
Đặt cạnh nhau sẽ thấy: cùng một nhu cầu gửi lời chúc vào đồ vật, mỗi dân tộc chơi chữ bằng tiếng nói của mình. Vật phẩm Trung Hoa sang Việt Nam mang theo câu đố bằng tiếng Hán; người Việt giữ hình, đôi khi quên câu. Như bài vì sao vật phẩm phong thuỷ ở Việt Nam bắt nguồn từ Trung Hoa đã nói, biết đâu là phần mượn, đâu là phần của mình giúp dùng vật phẩm tự tin hơn.
Những sai lầm thường gặp
- Đọc hình theo nghĩa đen. Thấy con dơi tưởng điềm xấu theo kiểu phương Tây, thấy khỉ tưởng tinh nghịch, bỏ qua lời chúc thật.
- Áp kiêng kỵ tiếng Hoa vào tiếng Việt quá mức, tới mức từ chối quà của người thân hay sợ số nhà có số bốn.
- Tin lời giải thích bị nâng cấp. "Niên niên hữu dư" là lời chúc dư dả; người bán biến nó thành "treo tranh cá là có tiền" là thêm vào.
- Ghép hình tuỳ tiện rồi tự đặt ý. Có những bức tranh là sáng tác tự do, không phải câu đố nào cũng có lời giải.
- Bày nhiều tranh câu đố trong một không gian nhỏ. Mười lời chúc treo kín tường không làm nhà may hơn, chỉ làm rối mắt.
Thủ thuật bán hàng dựa vào chơi chữ
Chơi chữ dễ bị dùng để bán hàng vì nghe rất "có lý". Một kiểu là bán theo con số: "giá 888 vì tám là phát", trong khi con số đẹp chỉ là cách đặt giá. Một kiểu là gieo lo: "nhà anh số bốn, phải treo thêm vật hoá giải". Một kiểu là bán theo bộ: "đủ bộ phúc lộc thọ hỷ tài mới trọn", để khách mua năm món thay vì một. Khi gặp những lời như vậy, quay về câu hỏi đơn giản: món này mình có thích không, có chỗ đặt không, có an toàn không.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Gặp tranh, đồ gốm có chữ Hán mà mình không đọc được: hỏi người biết Hán Nôm, vì một lời đề trên tranh có khi đổi hẳn ý của hình. Món đồ được giới thiệu là cổ vật, tranh cổ: hỏi chuyên gia giám định hoặc bảo tàng, vì đề tài cát tường được vẽ lại suốt nhiều trăm năm, không đọc được niên đại qua hình. Còn khi phải tặng quà cho đối tác người Hoa trong một việc lớn, hỏi một người bạn người Hoa hoặc người làm việc lâu năm với họ sẽ chắc hơn mọi bảng kiêng kỵ trên mạng.
Ai muốn tìm một món mang lời chúc "niên niên hữu dư" để treo dịp Tết có thể xem nhóm cá chép và các loại cá của Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi thử tự đọc câu đố trên từng món trước khi chọn.