Vì sao phần lớn vật phẩm phong thuỷ ở Việt Nam bắt nguồn từ Trung Hoa, và phần nào là của riêng người Việt

Trả lời ngắn: phần lớn vật phẩm phong thuỷ ở Việt Nam có gốc Trung Hoa vì hai nước dùng chung chữ Hán làm văn tự học thuật suốt nhiều thế kỷ, chung nền tảng âm dương ngũ hành, và giao thương liên tục qua các cộng đồng người Hoa ở phố buôn. Nhưng người Việt không chép nguyên: nhiều món đã được bản địa hoá, và một phần lớn cách bày bán hôm nay là sản phẩm thương mại hiện đại, không phải truyền thống.

Con đường thứ nhất: chữ Hán và sách vở

Trong hơn một nghìn năm, giới trí thức Việt học chữ Hán, đọc Kinh Dịch, sách thuốc, sách địa lý. Những khái niệm như âm dương, ngũ hành, bát quái, can chi đi vào tư duy của người Việt từ đó. Thuật ngữ "phong thuỷ" thường được dẫn từ sách Táng thư, gắn với tên Quách Phác, nói về chuyện khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Ban đầu đây là thuật chọn đất đặt mộ và dựng nhà, không phải chuyện mua linh vật đặt trên bàn.

Khi một hệ khái niệm đã quen, các hình tượng đi kèm nó cũng dễ được chấp nhận. Kỳ lân, rồng, phượng, rùa vốn là "tứ linh" trong văn hoá Hán, nên chúng xuất hiện trên đình chùa, cung điện Việt rất sớm.

Con đường thứ hai: phố buôn và cộng đồng người Hoa

Ở Hội An, Chợ Lớn, phố Hiến và nhiều đô thị khác, cộng đồng người Hoa mang theo hội quán, miếu thờ, tục lệ buôn bán. Bàn thờ Thần Tài, câu đối chữ đỏ, lì xì đầu năm, thiềm thừ ngậm xu trên quầy là những thứ người Việt nhìn thấy hằng ngày ở các phố buôn ấy. Từ chỗ nhìn đến chỗ dùng chỉ là vài thế hệ.

Đây là cách văn hoá lan đi tự nhiên: qua hàng xóm, qua bạn hàng, qua những đám cưới giữa hai cộng đồng. Không cần sách vở, chỉ cần một tiệm bên cạnh làm ăn khấm khá là đủ khiến tiệm khác học theo.

Con đường thứ ba: thị trường hiện đại

Phần lớn những món mọi người thấy ở cửa hàng hôm nay, như vòng tay tỳ hưu, quả cầu thạch anh, cây tiền, cóc ngậm xu mạ vàng, được làm hàng loạt và phổ biến mạnh trong vài chục năm gần đây. Sách phong thuỷ phổ thông, chương trình truyền hình, mạng xã hội từ Hồng Kông, Đài Loan rồi vào Việt Nam đã định hình cách bày bán ấy.

Điều này không làm món đồ mất giá trị, nhưng nên biết để không nhầm "truyền thống" với "xu hướng". Một cách bày có tuổi đời vài chục năm không có lý do gì để được coi là luật bất di bất dịch.

Ba tầng cần tách khi nghe một lời khuyên

Khi ai đó nói "theo phong thuỷ thì phải...", hỏi lại một câu: theo sách nào, theo vùng nào? Người am hiểu thường trả lời được và sẵn sàng nói "đây là quan niệm". Người chỉ muốn bán thường nói chắc như đinh đóng cột.

Phần nào là của riêng người Việt

Bên cạnh tầng vay mượn, người Việt có tầng tín ngưỡng bản địa rất dày: thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng làng, thờ Mẫu, tục cá chép ông Táo, ông bình vôi, cây nêu. Ngay cả các linh vật vay mượn cũng đổi dáng khi sang Việt Nam. Con lân trong múa lân Việt khác con kỳ lân trong sách Hán; rồng thời Lý mảnh mai, uốn khúc mềm, khác hẳn rồng nhà Thanh.

Ở chiều ngược lại, nhiều thứ người Việt tưởng là "Tàu" thật ra đã được làm ở Việt Nam hàng trăm năm, bởi thợ Việt, với thẩm mỹ Việt. Đồ đồng Đông Sơn, gốm Chu Đậu, chạm gỗ đình làng là ví dụ. Nhìn kỹ thì thấy hai dòng chảy hoà vào nhau chứ không phải một dòng chảy một chiều.

Hàng làm ở đâu và vì sao nên hỏi

Ngày nay, phần lớn tượng đồng, đá, bột đá bán ở Việt Nam được làm tại các xưởng lớn bên kia biên giới, một phần làm trong nước ở các làng nghề như đúc đồng, chạm đá. Hỏi nơi làm không phải để phân biệt sang hèn, mà để biết chất liệu, độ bền, và người bán có trung thực không. Một người bán nói rõ "hàng xưởng, đúc khuôn" đáng tin hơn người tuyên bố mọi món đều "chế tác thủ công độc bản".

Với đá tự nhiên, nơi khai thác cũng quan trọng không kém nơi chế tác. Giấy kiểm định của phòng thí nghiệm đá quý cho biết đá thật hay nhân tạo; còn câu "đá này năng lượng mạnh" thì không giấy tờ nào chứng nhận được.

Dùng vật phẩm gốc Hoa trong nhà Việt cho hợp

Có ba điều giúp một món gốc Hoa ngồi yên trong nhà Việt:

1. Hiểu câu chuyện gốc của nó, để kể đúng khi khách hỏi.
2. Đặt ở chỗ không lấn át bàn thờ gia tiên, vì đó là trung tâm tâm linh của nhà Việt.
3. Chọn kích cỡ và màu hợp với nhà, đừng để món đồ "hét" to hơn cả căn phòng.

Người muốn đọc kỹ hơn về nền tảng các khái niệm này nên bắt đầu từ sách có tác giả, có nguồn dẫn rõ ràng. Một số đầu sách được gom ở mục sách phong thuỷ của Vật Phẩm Phong Thuỷ; đọc sách vẫn đáng hơn nghe một clip ngắn.

Câu hỏi thường gặp