Tam Đa Phúc Lộc Thọ và Bát Tiên: nhận ra từng vị qua vật cầm, hiểu câu chuyện và bày tượng cho trang trọng
Trả lời ngắn: Tam Đa là bộ ba vị thần Phúc, Lộc, Thọ, còn Bát Tiên là tám vị tiên của Đạo giáo, mỗi vị cầm một pháp bảo riêng. Đây là hai nhóm hình tượng may mắn có mặt dày đặc nhất trong tranh, tượng, đồ gốm Trung Hoa, và từ lâu đã quen thuộc trong nhà Việt. Muốn bày cho đúng, cần nhận ra từng vị qua vật cầm trên tay, hiểu các vị là thần của một tôn giáo có đền thờ thật, và đặt tượng ở chỗ cao, sạch, trang trọng chứ không coi như đồ chơi trang trí.
Hai nhóm thần quen mặt mà ít ai gọi được tên
Nhiều nhà Việt có một bộ tượng ba ông già trên tủ phòng khách, hay một bức tranh tám vị tiên vượt biển treo trên tường, nhưng hỏi từng ông là ai thì ít người trả lời được. Điều này dễ hiểu: các vị đến với chúng ta qua đồ trang trí, không qua kinh sách. Nhưng chính vì thế mà dễ bày sai, dễ nghe người bán gán ý, và dễ quên rằng ở Trung Hoa, Đài Loan, Hồng Kông, Singapore hay khu người Hoa ở Việt Nam, đây là những vị được thờ cúng nghiêm túc.
Bài này đi qua từng nhóm: Tam Đa trước, rồi Bát Tiên, rồi một số vị thần may mắn khác hay đi kèm như Hoà Hợp nhị tiên và các vị Thần Tài của người Hoa. Cuối bài là cách chọn và bày.
Tam Đa: phúc, lộc, thọ là ba điều gì
Gốc của bộ ba là tín ngưỡng thờ sao. Người xưa tin có những ngôi sao cai quản phúc đức, chức lộc và tuổi thọ, rồi nhân cách hoá thành ba ông. Chữ "Tam Đa" của người Việt gói ý ấy: đa phúc, đa lộc, đa thọ.
- Phúc là phúc đức, gia đạo yên ấm, con cháu đầy đàn.
- Lộc ban đầu là bổng lộc của người làm quan, nghĩa là công danh, địa vị. Sau này người ta hiểu rộng ra là tiền tài, nhưng gốc của nó là sự nghiệp.
- Thọ là sống lâu và khoẻ.
Đọc kỹ sẽ thấy trong ba điều chỉ có một điều liên quan trực tiếp đến tiền, mà cũng là tiền đi kèm danh phận. Lời chúc Tam Đa nặng về đời sống trọn vẹn hơn là giàu có.
Nhận ra từng ông trong bộ tượng
| Vị | Hình dáng hay gặp | Vật cầm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Phúc | Mặc áo quan hoặc áo dài, mặt hiền | Thường bế một em bé, có khi cầm cuộn giấy | Một số bộ để ông Lộc bế trẻ, không thống nhất |
| Lộc | Đội mũ quan cánh chuồn, áo quan | Ngọc như ý hoặc hốt | Đôi khi đi kèm con hươu, vì hươu đồng âm với lộc |
| Thọ | Ông già trán rất cao, râu dài | Gậy đầu rồng hoặc gậy gỗ, quả đào tiên | Còn gọi Nam Cực Tiên Ông; hay đi cùng hạc, hươu |
Ông Thọ là vị dễ nhận nhất nhờ vầng trán dô cao và quả đào. Đào trong truyện là đào tiên của Tây Vương Mẫu, ăn vào sống lâu. Hai ông còn lại nhiều khi chỉ phân biệt được qua mũ và vật cầm, nên đọc theo cột "vật cầm" là chắc nhất.
Về thứ tự đặt, nhiều người bày ông Phúc ở giữa, Lộc và Thọ hai bên. Nhưng sách vở không thống nhất bên nào là Lộc, bên nào là Thọ, và các bộ tượng cũng tạc theo nhiều kiểu. Ai nói chắc chắn "đặt sai là mất lộc" đang nói quá điều người xưa ghi.
Bát Tiên: tám vị tiên, tám pháp bảo
Bát Tiên là tám vị tiên trong truyền thuyết Đạo giáo, được nói tới nhiều trong tiểu thuyết, kịch hát và tranh dân gian Trung Hoa. Mỗi vị một xuất thân, một tính cách, và mỗi vị cầm một pháp bảo đặc trưng. Nhóm tám người này đại diện cho đủ mọi hạng người: già trẻ, nam nữ, giàu nghèo, quý tộc và hành khất, nên được xem là lời nhắc rằng ai cũng có thể tu thành.
Bảng nhận diện Bát Tiên qua vật cầm
| Vị tiên | Nét nhận diện | Pháp bảo |
|---|---|---|
| Hán Chung Ly | Bụng to, để ngực trần, búi tóc hai bên | Quạt lớn |
| Lã Động Tân | Dáng văn nhân, râu dài | Kiếm đeo sau lưng, phất trần |
| Trương Quả Lão | Ông già, hay được vẽ ngồi ngược trên lưng lừa | Ống trúc gõ nhịp |
| Hà Tiên Cô | Vị tiên nữ duy nhất | Hoa sen |
| Lam Thái Hoà | Dáng trẻ, khó đoán nam hay nữ | Giỏ hoa |
| Hàn Tương Tử | Chàng trai trẻ | Ống sáo |
| Tào Quốc Cữu | Mặc áo quan, xuất thân hoàng thân | Phách ngọc hoặc tấm hốt |
| Thiết Quải Lý | Người hành khất, chân tật | Gậy sắt, hồ lô |
Pháp bảo của Thiết Quải Lý là chiếc hồ lô, cũng là lý do hồ lô gắn với nghề thuốc; bài hồ lô trong văn hoá Trung Hoa kể kỹ hơn về vị này.
Ám Bát Tiên: khi chỉ còn lại đồ vật
Trên đồ gốm, đồ gỗ chạm và đồ thêu, người ta thường không vẽ tám vị mà chỉ vẽ tám pháp bảo của các vị: quạt, kiếm, ống trúc, hoa sen, giỏ hoa, sáo, phách, hồ lô. Lối này được gọi là ám Bát Tiên, Bát Tiên ẩn. Trên đồ gỗ chạm ở Việt Nam, những bộ tám món quý gọi là bát bửu có khi dùng đúng tám pháp bảo này, có khi lại là một bộ khác gồm sách, bút, đàn, cờ. Muốn biết bộ nào, chỉ cần đếm và gọi tên từng món theo bảng ở trên.
Biết điều này, lần sau nhìn một chiếc bình gốm có tám món đồ nhỏ quanh thân, mình sẽ không tưởng đó là hoa văn ngẫu nhiên.
Hai câu chuyện làm nên ý nghĩa của Bát Tiên
Bát Tiên quá hải
Tám vị cùng vượt biển, không ai đi thuyền, mỗi vị dùng pháp bảo của mình để vượt sóng. Từ truyện này có câu "Bát Tiên quá hải, các hiển thần thông", nghĩa là mỗi người trổ tài riêng của mình. Tranh Bát Tiên quá hải vì thế hay được tặng cho một tập thể, một công ty mới lập: lời chúc mỗi người phát huy cái giỏi của mình mà cùng tới đích.
Bát Tiên chúc thọ
Truyện kể các vị tiên tới dự hội bàn đào của Tây Vương Mẫu, mang lễ chúc thọ. Đề tài này hay đi cùng ông Thọ, quả đào, hạc, và là lựa chọn quen thuộc cho quà mừng thọ người già.
Những vị thần may mắn khác hay đi kèm
Hoà Hợp nhị tiên là hai cậu bé tươi cười, một cầm cành sen, một cầm chiếc hộp tròn. Sen đọc như "hoà", hộp đọc như "hợp", nên hai vị là lời chúc vợ chồng hoà thuận, hay xuất hiện trong đám cưới người Hoa.
Các vị Thần Tài của người Hoa chia thành văn và võ. Văn Thần Tài hay được kể là Tỷ Can, vị trung thần nổi tiếng ngay thẳng, hoặc Phạm Lãi, người được truyền rằng bỏ quan đi buôn và trở nên giàu có. Võ Thần Tài là Triệu Công Minh cưỡi hổ đen, và Quan Công, vị tướng thời Tam Quốc được tôn làm biểu tượng của nghĩa khí và chữ tín. Ở Việt Nam, Quan Công được thờ tại nhiều hội quán người Hoa và cả ở một số đền miếu Việt, dân gian gọi thân mật là "chùa Ông".
Lưu Hải câu cóc, cậu bé thả xâu tiền dụ con cóc ba chân, cũng thuộc nhóm thần may mắn dân gian Trung Hoa; câu chuyện có trong bài thiềm thừ và chuyện Lưu Hải câu cóc.
Tam Đa sang Nhật thành hai vị trong Thất Phúc Thần
Một chuyện ít người biết: trong bảy vị thần may mắn của Nhật, có hai vị gốc từ Trung Hoa là Fukurokuju và Jurōjin, đều mang hình ông già sống lâu, gần với ông Thọ của Tam Đa. Tên Fukurokuju viết bằng ba chữ phúc, lộc, thọ. Như vậy một hình tượng Đạo giáo đã sang Nhật và được xếp chung thuyền với các vị gốc Ấn Độ và gốc Nhật. Bài Thất Phúc Thần của Nhật kể kỹ hành trình ấy.
Các bước chọn và bày tượng Tam Đa hay Bát Tiên
- Đo chỗ đặt trước. Đo chiều cao còn trống phía trên, chiều sâu kệ. Tượng không nên chạm trần tủ, không chìa ra mép kệ.
- Chọn chỗ cao và sạch. Phòng khách, kệ cao hơn tầm ngồi là chỗ hợp. Tránh phòng tắm, chân cầu thang, dưới sàn.
- Không đặt lên bàn thờ gia tiên. Bàn thờ là chỗ của ông bà. Tam Đa và Bát Tiên đặt kệ riêng, có thể cùng phòng nhưng thấp hơn hoặc tách bên.
- Đặt đủ bộ, đủ đôi. Tam Đa đặt cả ba, Bát Tiên đặt cả tám hoặc chọn tranh một khối. Bày rời rạc mỗi nơi một ông làm mất ý trọn vẹn.
- Kiểm tra chất liệu và độ vững. Tượng gốm sứ dễ vỡ, tượng đồng nặng, tượng resin nhẹ và dễ đổ. Nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi thì dán miếng chống trượt dưới đế.
- Giữ sạch. Lau bụi bằng khăn mềm khô. Tượng sơn không dùng hoá chất tẩy.
Ví dụ: một bộ Tam Đa cho căn hộ nhỏ
Một cặp vợ chồng trẻ được bố mẹ cho tiền mua bộ Tam Đa đặt trong căn hộ hai phòng ngủ. Cửa hàng gợi ý bộ tượng sứ cao ngang thắt lưng, nói "tượng càng to phúc càng lớn". Phòng khách của họ chỉ có một kệ tivi thấp và một tủ sách. Đo xong, họ chọn bộ cao chừng hai gang tay, đặt trên tầng cao nhất của tủ sách, quay mặt ra phòng, phía trước để trống, không chất sách lên trước mặt tượng.
Lựa chọn này đúng ở ba chỗ: tượng cân với không gian, ở vị trí cao và sạch, không chiếm chỗ của bàn thờ gia tiên. Còn câu "tượng càng to phúc càng lớn" là kiểu "càng đắt càng linh", không có trong ghi chép nào.
Những sai lầm thường gặp
- Đặt tượng dưới sàn, cạnh giày dép, hay làm chặn cửa. Thiếu tôn trọng với hình tượng tôn giáo.
- Đặt lên bàn thờ gia tiên, lấn chỗ bát hương.
- Bày lẫn với đồ chơi, đồ trang trí vui nhộn khiến tượng thần thành một món trong đống đồ.
- Tin rằng phải "khai quang" ở chỗ người bán chỉ định mới dùng được. Nếu gia đình muốn làm lễ, hãy hỏi ở đền miếu mình tin, không phải mua gói dịch vụ đi kèm.
- Mua tượng to quá sức kệ. Tượng đồng, đá đổ xuống có thể gây thương tích.
Tôn trọng khi tặng và khi trưng bày
Tam Đa, Bát Tiên là thần tiên của Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian người Hoa. Với người theo Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo, tặng tượng thần có thể khiến họ khó xử; một bức tranh phong cảnh hay quả đào sứ là lựa chọn trung tính hơn. Khi đến đền miếu người Hoa có thờ các vị, ăn mặc kín đáo, không chụp ảnh khi có người đang khấn, không tự ý chạm vào tượng.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Muốn thờ Tam Đa hay Quan Công đúng nghi thức, có hương án, có cúng lễ: hỏi người coi đền miếu hoặc người có kinh nghiệm trong tín ngưỡng đó, đừng dựa vào video bán hàng. Tượng được rao là đồ cổ, sứ men cổ: hỏi chuyên gia giám định gốm. Tượng đồng lớn đặt trên kệ treo tường: hỏi thợ hoặc kỹ sư về khả năng chịu lực của vách và giá đỡ.
Ai đang tìm một bộ Tam Đa hay tượng Quan Công cân với không gian nhà mình có thể xem ở nhóm Thần Tài và Quan Công của Vật Phẩm Phong Thuỷ, đo chỗ đặt trước khi chọn cỡ.