Thất Phúc Thần của Nhật: bảy vị thần may mắn trên thuyền báu đến từ ba nền văn hoá khác nhau
Trả lời ngắn: Thất Phúc Thần, tiếng Nhật là Shichifukujin, là nhóm bảy vị thần may mắn trong tín ngưỡng dân gian Nhật Bản: Ebisu, Daikokuten, Bishamonten, Benzaiten, Fukurokuju, Jurōjin và Hotei. Điều đặc biệt là chỉ Ebisu có gốc thuần Nhật; ba vị đến từ truyền thống Ấn Độ qua Phật giáo, ba vị đến từ Trung Hoa. Bảy vị thường được vẽ cùng ngồi trên thuyền báu chở của cải vào đầu năm.
Một nhóm thần được ghép lại
Bảy vị không xuất hiện cùng nhau trong một bộ kinh nào. Nhóm được hình thành dần trong dân gian, khoảng từ thời Muromachi trở đi, rồi ổn định thành bảy vị vào thời Edo. Con số bảy có thể liên quan tới quan niệm "bảy tai ương, bảy phúc lành" trong kinh Phật được lưu hành ở Nhật. Đây là ví dụ đẹp về cách văn hoá Nhật gom các nguồn khác nhau thành một bộ thần gần gũi.
Bảy vị và gốc gác của từng vị
| Vị thần | Gốc | Nhận ra qua | Gắn với |
|---|---|---|---|
| Ebisu | Nhật Bản | Cần câu, con cá tráp đỏ | Ngư dân, buôn bán |
| Daikokuten | Ấn Độ, hoà với thần Nhật | Búa may mắn, bao gạo | Mùa màng, bếp núc, tài lộc |
| Bishamonten | Ấn Độ qua Phật giáo | Áo giáp, giáo, tháp nhỏ | Bảo vệ, chiến thắng |
| Benzaiten | Ấn Độ qua Phật giáo | Đàn tỳ bà biwa | Âm nhạc, nghệ thuật, học vấn |
| Fukurokuju | Trung Hoa, Đạo giáo | Đầu dài, gậy, sếu | Phúc, lộc, thọ |
| Jurōjin | Trung Hoa, Đạo giáo | Gậy, cuộn sách, nai | Trường thọ |
| Hotei | Trung Hoa, Phật giáo Thiền | Bụng to, túi vải | Hạnh phúc, độ lượng |
Ebisu: vị thần duy nhất "sinh ra" ở Nhật
Ebisu là vị thần cười tươi, tay cầm cần câu, ôm con cá tráp đỏ. Ông là thần của ngư dân và của nghề buôn. Nhiều tiệm ăn, nhà buôn ở Nhật thờ Ebisu cạnh Daikokuten như một cặp đôi. Nếu tìm một điểm tương đồng ở Việt Nam, cặp Ebisu và Daikoku trên quầy hàng Nhật gợi nhớ cặp Thần Tài Ông Địa ở cửa tiệm Việt, dù gốc gác hoàn toàn khác nhau.
Ba vị từ Ấn Độ: qua con đường Phật giáo
Daikokuten bắt nguồn từ Mahākāla, một vị thần trong truyền thống Ấn Độ, khi đến Nhật đã hoà với thần Ōkuninushi của Nhật và đổi sang dáng vẻ phúc hậu, đứng trên bao gạo. Bishamonten là Tỳ Sa Môn Thiên, một trong bốn vị Thiên vương hộ pháp, người Việt có thể đã thấy ở chùa với áo giáp và bảo tháp. Benzaiten bắt nguồn từ Sarasvatī, nữ thần của sông nước, âm nhạc và tri thức, là vị nữ duy nhất trong nhóm.
Ba vị này cho thấy rõ con đường văn hoá Ấn Độ đi qua Phật giáo, qua Trung Hoa, rồi đến Nhật, mỗi chặng lại đổi dáng một chút.
Ba vị từ Trung Hoa: thọ và vui
Fukurokuju và Jurōjin đều là thần trường thọ có gốc từ Đạo giáo Trung Hoa, thường được liên hệ với sao Thọ. Hai vị trông khá giống nhau, đều là cụ già cầm gậy, nên ngay người Nhật đôi khi cũng nhầm. Hotei là Bố Đại hoà thượng, một vị tăng có thật được ghi lại trong truyền thống Thiền Trung Hoa, đi khắp nơi với túi vải và nụ cười. Người Việt quen gọi hình tượng bụng to cười tươi này là Phật Di Lặc theo cách hiểu dân gian, vì truyền thống Trung Hoa coi Bố Đại là hoá thân của Di Lặc.
Thuyền báu và giấc mơ đầu năm
Hình ảnh bảy vị cùng ngồi trên một chiếc thuyền báu, gọi là takarabune, chở đầy vật quý, rất phổ biến dịp năm mới. Tục xưa ở Nhật là đặt tranh thuyền báu dưới gối đêm đầu năm để mong có giấc mơ đầu năm tốt lành. Ngày nay, nhiều nơi ở Nhật có tuyến đi viếng bảy đền chùa thờ bảy vị trong dịp đầu năm, người đi lần lượt ghé từng nơi.
Bày tượng Thất Phúc Thần cho tôn trọng
Một bộ bảy tượng nhỏ hoặc một tượng thuyền báu có đủ bảy vị là món trang trí đẹp cho phòng khách. Vài điều nên nhớ:
- Bày ở kệ cao ngang tầm mắt trở lên, sạch, không đặt dưới sàn.
- Không bày chen với đồ ăn, đồ chơi, giày dép.
- Ba vị Daikokuten, Bishamonten, Benzaiten có gốc Phật giáo, Bishamonten là vị hộ pháp; nhà theo Phật giáo nên bày ở chỗ trang trọng tương xứng.
- Không cần đặt lên bàn thờ gia tiên; một kệ riêng là phù hợp.
Tượng gỗ sơn màu sợ ẩm, nên lau khô và tránh nắng chiều. Bộ tượng nhỏ có nhiều chi tiết rời như cần câu, quạt, gậy, dễ gãy và dễ bị trẻ nhỏ ngậm vào miệng.
Đọc đúng ý nghĩa, không đọc thành lời hứa
Bảy vị là bảy lời chúc: làm ăn ngay thẳng, đủ ăn, được che chở, có tài năng, sống lâu, sống vui, sống rộng lượng. Không vị nào "đảm bảo" giàu có. Người bán nói "bày đủ bảy vị thì tiền vào như nước" là đã biến lời chúc thành lời hứa.
Chọn một vị cho người nhận quà
Không phải ai cũng muốn cả một bộ bảy tượng. Tặng một vị hợp với người nhận thường ý nhị hơn: Benzaiten cho người học nhạc, người làm nghệ thuật; Ebisu cho người mở quán, mở tiệm buôn; Jurōjin hay Fukurokuju cho ông bà mừng thọ; Hotei cho gia đình mới về nhà mới với lời chúc vui vẻ, rộng lòng. Khi tặng, kể kèm gốc gác của vị đó để người nhận hiểu mình đang giữ một hình tượng có lịch sử, chứ không chỉ một tượng sứ đẹp.
Ai quý hình tượng Bố Đại, vị gần gũi nhất với người Việt trong bảy vị, có thể xem các mẫu tượng Di Lặc ở Vật Phẩm Phong Thuỷ và đặt tượng ở chỗ trang nghiêm, sạch sẽ.