Đi lễ đền chùa Nhật Bản: phân biệt đền với chùa, viết ema, rút omikuji, xin goshuin và mang gì về nhà

Trả lời ngắn: Ở Nhật, đền Thần đạo và chùa Phật giáo là nơi người ta đến cầu may và mang về các vật nhỏ như bảng ước nguyện ema, quẻ giấy omikuji, sổ dấu goshuin, mũi tên hamaya, túi omamori. Mỗi món có cách dùng riêng và gắn với một trình tự lễ: rửa tay ở thuỷ đình, lễ trước, xin vật sau. Người Việt đi Nhật nên phân biệt đền với chùa, theo đúng cách lễ của từng nơi, và hiểu rằng nhiều món như quẻ xấu hay ema được để lại tại chỗ chứ không phải để mang về.

Đền và chùa ở Nhật: hai nơi khác nhau

Người Việt hay gọi chung là "chùa Nhật", nhưng người Nhật phân biệt rõ hai loại. Đền, tiếng Nhật là jinja, thuộc Thần đạo, thờ các vị kami: thần núi, thần sông, tổ tiên, nhân vật lịch sử được tôn thần. Chùa, gọi là tera hay otera, thuộc Phật giáo, thờ Phật và Bồ Tát. Hai tôn giáo sống chung lâu đời tới mức nhiều người Nhật đi lễ cả hai, và nhiều chùa có một ngôi đền nhỏ trong khuôn viên, nhưng cách lễ thì khác.

Nhớ được bảng này là tránh được lỗi hay gặp nhất của du khách: vỗ tay trước tượng Phật.

Trình tự viếng một ngôi đền Thần đạo

1. Cúi chào nhẹ trước cổng torii. Torii đánh dấu ranh giới giữa đời thường và chốn thiêng.
2. Đi lệch sang một bên lối đi. Theo quan niệm phổ biến, chính giữa lối là đường của thần.
3. Rửa tay ở thuỷ đình. Cầm gáo tay phải, dội rửa tay trái; đổi tay, rửa tay phải; đổ nước vào lòng bàn tay trái để súc miệng, không chạm môi vào gáo; dựng gáo đứng cho nước chảy xuống rửa cán rồi đặt lại.
4. Tới trước điện thờ, bỏ tiền cúng vào hòm. Thả nhẹ, không ném mạnh.
5. Rung chuông nếu có dây chuông.
6. Cúi sâu hai lần, vỗ tay hai lần, chắp tay khấn lặng, rồi cúi một lần. Một số đền có cách riêng, như vỗ tay bốn lần; xem bảng hướng dẫn hoặc nhìn người địa phương.
7. Lui ra, rồi mới đến quầy bán vật may mắn. Lễ trước, mua sau là thứ tự người Nhật coi trọng.

Ở chùa thì đơn giản hơn: bỏ tiền cúng, chắp tay, cúi đầu, khấn lặng. Nếu có lư hương, có thể mua hương thắp và quạt khói về phía mình như người Nhật vẫn làm.

Ema: bảng gỗ ước nguyện

Ema là tấm bảng gỗ nhỏ, một mặt vẽ hình, mặt kia để trống cho người viết điều ước. Chữ "e" nghĩa là tranh, "ma" là ngựa. Theo cách giải thích phổ biến, xưa người ta dâng ngựa thật cho thần, dần dần thay bằng tượng ngựa rồi tranh ngựa trên gỗ. Nay hình trên ema rất đa dạng: con giáp của năm, biểu tượng riêng của đền, hay hình vị thần được thờ.

Viết xong, người ta treo ema lên giá gỗ trong đền. Có mấy điều nên biết:

• Ema treo công khai, ai đi qua cũng đọc được. Đừng viết số điện thoại, địa chỉ, tên đầy đủ của người khác. Một số đền có miếng dán che bảo mật.
• Viết bằng tiếng Việt cũng được; điều ước là của mình.
• Không chụp cận và đăng lên mạng ema của người khác; đó là lời riêng tư của họ.
• Muốn mang về làm kỷ niệm, mua thêm một tấm để trống. Tấm đã viết thì để lại đền.

Omikuji: quẻ giấy và chuyện buộc quẻ xấu

Omikuji là quẻ giấy rút ngẫu nhiên, bỏ một đồng tiền nhỏ vào hòm, lắc ống lấy một que số hoặc rút trực tiếp. Mỗi quẻ ghi mức may rủi, từ đại cát, cát, trung cát, tiểu cát, mạt cát đến hung, đại hung; số mức và tên gọi thay đổi tuỳ đền chùa. Bên dưới là lời khuyên theo từng việc: học hành, buôn bán, sức khoẻ, đi xa, tìm vật thất lạc.

Tục quen thuộc là rút được quẻ xấu thì buộc lại trên giá dây hoặc cành cây trong đền, với ý để điều không may ở lại. Quẻ tốt thì nhiều người giữ trong ví, cũng có người buộc lại để "kết duyên" với đền. Không có một quy định chung bắt buộc.

Điều nên giữ trong đầu: omikuji là một nghi thức để tự nhìn lại, không phải lời phán về số phận. Người Nhật rút quẻ đầu năm rồi cười với nhau khi gặp quẻ hung. Đọc lời khuyên kèm theo, thường rất đời thường như "cẩn thận khi đi xa", "kiên nhẫn trong học hành", là phần đáng giữ nhất.

Goshuin: con dấu đỏ không phải tem du lịch

Goshuin là con dấu đỏ kèm chữ viết tay bằng bút lông, ghi tên đền chùa và ngày viếng, đóng vào một cuốn sổ riêng gọi là goshuinchō. Theo ghi chép phổ biến, nó bắt nguồn từ giấy chứng nhận khi người hành hương chép kinh dâng chùa; nay là chứng nhận đã đến lễ. Mỗi lần xin, người ta cúng một khoản tiền theo mức nơi đó niêm yết.

Vì là vật có tính tôn giáo, có mấy phép lịch sự:

• Lễ trước rồi mới xin dấu, không xin dấu rồi bỏ đi.
• Dùng sổ goshuinchō riêng, không đưa sổ tay ghi chép hay vé tham quan.
• Đền và chùa có thể dùng chung một cuốn, nhưng một số người Nhật tách hai cuốn; một số chùa thuộc tông phái riêng chỉ viết vào sổ của tông mình.
• Không mua bán lại goshuin. Việc rao bán dấu trên mạng từng bị nhiều đền chùa lên tiếng phản đối.

Bảng các vật may mắn ở đền chùa Nhật

Omamori đã có bài riêng; muốn biết vì sao không mở túi và cách trả lại, đọc omamori, túi bùa của đền chùa Nhật.

Hamaya và lễ đầu năm hatsumōde

Dịp năm mới dương lịch, người Nhật đổ về đền chùa làm lễ đầu năm gọi là hatsumōde. Đây là lúc quầy đền bán nhiều nhất: hamaya, mũi tên trắng có lông vũ, mang ý phá tà; ema có hình con giáp năm mới; omamori mới thay cho cái cũ. Vật may mắn của năm trước được đem trả lại đền để đốt trong nghi thức chung.

Người Việt đi Nhật dịp này sẽ thấy đông nghịt, phải xếp hàng rất lâu ở các đền lớn. Nếu đi với người già và trẻ nhỏ, chọn một đền nhỏ trong khu phố sẽ dễ chịu hơn mà ý nghĩa không kém.

Ví dụ: một gia đình Việt đi lễ cầu thi cử

Một gia đình đưa con sang Kyoto du lịch trước kỳ thi chuyển cấp. Họ chọn ghé một đền Tenmangū, hệ thống đền thờ Sugawara no Michizane, nhà học giả được tôn làm thần học vấn. Ở các đền này thường có tượng bò nằm bằng đá hay đồng, vì bò gắn với truyền thuyết về ông; người ta xoa đầu bò cầu sáng dạ.

Gia đình làm đúng trình tự: rửa tay, lễ hai cúi hai vỗ tay một cúi, rồi mới đến quầy. Con viết ema bằng tiếng Việt, chỉ ghi tên gọi ở nhà. Cả nhà rút omikuji: bố được tiểu cát, con được mạt cát. Con hơi buồn, bố đọc phần lời khuyên về học hành, thấy ghi đại ý "đừng vội, ôn chậm mà chắc", hai bố con buộc quẻ lại trên giá. Họ mua một omamori học hành cho con, không mua thêm gì khác. Chuyến lễ thành một kỷ niệm, và cậu bé nhớ lời khuyên trên quẻ hơn là con số mức may.

Những sai lầm thường gặp của du khách

• Vỗ tay ở chùa Phật giáo. Chỉ vỗ tay ở đền Thần đạo.
• Đi chính giữa cổng torii, ăn uống trong khuôn viên điện thờ.
• Uống nước thuỷ đình trực tiếp từ gáo. Nước dùng để súc miệng, không chạm môi vào gáo.
• Coi goshuin như tem sưu tập, xin dấu mà không lễ, hoặc mang đi bán lại.
• Coi quẻ hung là điềm báo thật, lo lắng cả chuyến đi.
• Chụp ảnh trong chính điện hay chụp người đang khấn. Nhiều nơi cấm chụp; xem biển hướng dẫn.

Mang đồ đền chùa Nhật về nhà Việt

Về tới nhà, nhiều người lúng túng không biết đặt các món này ở đâu. Nguyên tắc chung là coi chúng như vật thiêng của một tôn giáo khác: đặt ở chỗ cao, sạch, không đặt chung bàn thờ gia tiên hay bàn thờ Phật. Một kệ nhỏ trong phòng khách hay phòng làm việc là đủ. Ofuda và hamaya người Nhật đặt trên kệ thần kamidana treo cao; ở nhà Việt không cần làm kệ thần riêng, chỉ cần một chỗ cao, khô ráo.

Khí hậu nồm ẩm miền Bắc và mưa nhiều miền Nam là kẻ thù của gỗ mỏng, giấy washi và mực bút lông. Bài bảo quản vật phẩm nước ngoài mùa nồm ẩm có cách giữ cụ thể cho từng chất liệu.

Thủ thuật bán hàng cần tỉnh táo

Ở Việt Nam có nơi bán "omamori chính hãng từ đền X", "quẻ omikuji may mắn", "goshuin thật" qua mạng. Omamori và goshuin được đền chùa trao cho người tới lễ, không phải hàng thương mại; mua lại qua trung gian là mất ý nghĩa gốc, lại khó biết thật giả. Tệ hơn là lời mời "dùng bùa Nhật hoá giải hạn", kiểu gieo nỗi lo rồi bán cách giải. Muốn có một món đúng nghĩa, cách tốt nhất là tự đến lễ, hoặc nhờ người thân đi Nhật xin giúp.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Ở ngay tại đền chùa, người nên hỏi là nhân viên ở văn phòng đền hoặc quầy bán vật may mắn: họ quen trả lời du khách, nhiều nơi có hướng dẫn tiếng Anh. Muốn đặt vật Thần đạo trong nhà mà gia đình theo Phật giáo hay Công giáo, nên hỏi vị sư, linh mục quen thuộc để giữ được sự hoà hợp. Còn ai lo lắng vì một quẻ hung đến mức mất ngủ, đó là lúc nói chuyện với người thân hoặc người làm tư vấn tâm lý, không phải đi tìm thêm bùa.

Ai muốn có một món may mắn để bày cạnh những kỷ niệm từ Nhật, như mèo vẫy hay chuông gió, có thể xem ở nhóm vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ; còn omamori và goshuin thì nên để chính chuyến đi mang về.

Câu hỏi thường gặp