Tanuki gốm Shigaraki: chú lửng đội nón đứng trước quán Nhật, mang tám điều may và một chút tinh nghịch
Trả lời ngắn: tanuki là con lửng chó, loài thú có thật ở Nhật, trong dân gian nổi tiếng giỏi biến hình và hay trêu người. Tượng tanuki bằng gốm Shigaraki, đội nón rơm, ôm bình rượu, cầm cuốn sổ, bụng tròn, thường đứng trước quán ăn, quán rượu để mời khách và mang lời chúc buôn bán thuận lợi. Đặt tượng gốm ngoài trời ở Việt Nam cần chú ý chân đế, nắng mưa và độ an toàn khi trẻ trèo nghịch.
Tanuki ngoài đời và trong truyện
Tanuki là loài thú họ chó, mặt có vệt sẫm quanh mắt nên hay bị nhầm với gấu mèo. Trong tiếng Việt, người ta gọi là lửng chó. Loài này sống ở rừng núi và cả vùng ven đô thị Nhật.
Trong truyện dân gian Nhật, tanuki là con vật tinh quái: biến thành ấm nước, thành nhà sư, thành người bán hàng, lấy lá cây biến thành tiền để lừa người. Nhưng phần lớn truyện kể tanuki với giọng vui, nó tinh nghịch hơn là độc ác. Truyện "Bunbuku chagama", tanuki hoá thành chiếc ấm trà rồi đi biểu diễn giúp người nghèo, là truyện thiếu nhi quen thuộc ở Nhật.
Gốm Shigaraki và hình tượng tanuki đội nón
Shigaraki là vùng làm gốm lâu đời ở tỉnh Shiga, được xếp vào nhóm các lò gốm cổ của Nhật. Gốm Shigaraki dùng đất có nhiều hạt đá nhỏ, nung lên có bề mặt thô, màu đỏ cam ấm, đôi chỗ có vệt tro men tự nhiên. Tượng tanuki bằng gốm Shigaraki phổ biến rộng khắp Nhật từ khoảng giữa thế kỷ trước, và nay gần như thành biểu tượng của vùng gốm này.
Ở Shigaraki, tượng tanuki đứng thành hàng trước các cửa hàng gốm, từ cỡ nhỏ bằng bàn tay đến to hơn người lớn. Du khách đến đây thường chụp ảnh với cả đội quân tanuki.
Tám điều may theo cách giải thích phổ biến
Người làm gốm Shigaraki thường giải thích tượng tanuki bằng một bộ tám ý nghĩa. Cách diễn đạt mỗi nơi hơi khác, nhưng các ý thường gặp là:
- Nón rơm: đề phòng tai ương bất ngờ, như che mưa nắng.
- Mắt to: nhìn xa, quan sát kỹ trước khi làm.
- Mặt cười: thân thiện, mở lòng với khách.
- Bụng tròn: bình tĩnh, điềm đạm, quyết đoán.
- Bình rượu: đức độ, đủ ăn đủ uống.
- Cuốn sổ: giữ chữ tín, nợ nần ghi rõ ràng.
- Đuôi to: việc gì cũng kết thúc trọn vẹn.
Bộ ý nghĩa này mang tinh thần của một lời khuyên làm ăn hơn là phép màu. Cuốn sổ ghi nợ trên tay tanuki là chi tiết thú vị: nó nhắc chủ quán ghi chép sòng phẳng.
Chơi chữ "vượt người khác"
Tên tanuki trong tiếng Nhật có thể được chơi chữ thành một cụm từ mang nghĩa vượt qua người khác. Vì vậy tượng tanuki còn được đặt với ý mong việc buôn bán vượt lên đối thủ. Đây là kiểu chơi chữ đồng âm giống như người Hoa với hồ lô và phúc lộc, phổ biến khắp các nền văn hoá chữ Hán.
Tanuki khác mèo vẫy thế nào
Cả tanuki và mèo vẫy đều là linh vật của cửa tiệm Nhật. Mèo vẫy thường nhỏ, đặt trong quầy, chủ yếu vẫy khách và tiền. Tanuki thường to hơn, đứng ngoài cửa, mang không khí hiếu khách và vui vẻ của quán ăn, quán rượu. Hai món có thể cùng có mặt ở một tiệm mà không "xung" gì; người Nhật không có quan niệm linh vật này kỵ linh vật kia.
Đặt tượng tanuki gốm ngoài trời ở Việt Nam
Gốm nung kỹ chịu nắng mưa tốt, nhưng điều kiện Việt Nam có vài điểm cần tính:
- Chân đế: tượng lớn rất nặng; đặt trên nền phẳng, chắc, có thể kê đế đá. Lối đi có xe máy qua lại thì đặt lùi vào trong.
- Trẻ nhỏ: trẻ thích trèo, ôm, đẩy tượng. Tượng cao ngang người mà đế không vững có thể đổ đè lên trẻ. Có thể cố định đế bằng keo xây dựng hay đặt dựa vào tường.
- Mưa nồm: nước đọng trong lòng tượng rỗng gây rêu mốc, muỗi đẻ. Kiểm tra lỗ thoát nước ở đáy.
- Nắng gắt: màu men phủ ngoài có thể bạc theo năm tháng; tượng gốm mộc thì bền màu hơn.
Chọn cỡ và chọn hàng
Quán nhỏ mặt tiền hẹp thì tượng cao cỡ đầu gối đã đủ nổi bật. Tượng quá to chắn lối đi, gây phiền hàng xóm. Tanuki gốm Shigaraki thật thường có dấu lò hoặc giấy đi kèm; tượng bán ở Việt Nam phần nhiều là gốm hoặc composite làm theo mẫu. Hàng composite nhẹ, rẻ, nhưng dễ gió đổ và bạc màu. Hỏi rõ chất liệu trước khi mua, đừng chỉ nhìn ảnh.
Giữ tượng gốm bền màu qua nhiều mùa
Mỗi tháng nên xịt nước rửa bụi, dùng bàn chải mềm chải các kẽ nón, kẽ tay, nơi rêu hay bám đầu tiên. Không dùng chất tẩy mạnh hay máy xịt áp lực cao vì có thể làm bong lớp men màu. Mùa mưa, nghiêng tượng kiểm tra đáy xem có ổ kiến, ổ gián không. Vết mẻ nhỏ ở vành nón có thể dặm bằng keo gốm chuyên dụng. Nếu tượng có vết nứt chạy dài qua thân, đừng để ở chỗ trẻ con hay leo trèo nữa, vì gốm nứt có thể vỡ thành mảng lớn khi bị đẩy.
Nếu đang tìm một linh vật đặt trước cửa quán theo hướng vui vẻ, mời khách, có thể xem thêm các linh vật trang trí ở Vật Phẩm Phong Thuỷ để so sánh cỡ, chất liệu và chỗ đặt.