Furin, chuông gió mùa hè của Nhật: thuỷ tinh Edo hay gang Nambu, treo ở ban công Việt sao cho êm tai
Trả lời ngắn: furin là chuông gió nhỏ của Nhật, thường bằng thuỷ tinh thổi hoặc gang đúc, có treo một dải giấy dài để bắt gió. Người Nhật treo furin ở hiên nhà mùa hè vì tiếng leng keng gợi cảm giác mát mẻ. Furin gốc từ chuông treo mái chùa, về sau thành vật dân gian. Ở nhà Việt, furin hợp với ban công, cửa sổ, nhưng nên tính đến gió mạnh và tai hàng xóm.
Từ chuông mái chùa đến hiên nhà
Chuông treo ở bốn góc mái chùa, gọi là phong linh hay phong đạc, có ở Trung Hoa và theo Phật giáo sang Nhật. Tiếng chuông được tin là xua điều xấu, giữ không gian thanh tịnh. Theo thời gian, chuông thu nhỏ lại, đi vào nhà dân, và đến thời Edo, khi kỹ thuật thổi thuỷ tinh phát triển, furin thuỷ tinh trở thành món đồ mùa hè quen thuộc.
Chữ "furin" viết bằng hai chữ Hán mang nghĩa gió và chuông. Người Việt quen gọi chung là chuông gió, nhưng chuông gió Việt thường là ống tre, ống kim loại, còn furin có hình bát úp nhỏ với một quả lắc bên trong.
Cấu tạo một chiếc furin
- Thân chuông: hình bát úp, cỡ nắm tay, bằng thuỷ tinh, gang, đồng hoặc gốm.
- Quả lắc: một mẩu thuỷ tinh hoặc kim loại treo bên trong, gõ vào thành chuông.
- Dải bắt gió: miếng giấy dài, gọi là tanzaku, treo dưới quả lắc. Gió đẩy giấy, giấy kéo quả lắc gõ vào chuông.
Dải giấy là bộ phận quan trọng nhất về âm thanh: giấy dài, rộng thì chuông kêu với gió nhẹ; giấy ngắn thì cần gió mạnh mới kêu. Người Nhật thường viết thơ, lời chúc lên tanzaku.
Thuỷ tinh Edo và gang Nambu
| Loại | Âm thanh | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Thuỷ tinh kiểu Edo | Leng keng trong, cao, tắt nhanh | Thổi bằng tay, vẽ màu từ bên trong, miệng chuông thường để răng cưa để kêu rõ |
| Gang Nambu | Ngân dài, trầm, vang xa | Đúc ở vùng Iwate, nặng, màu đen sẫm, rất bền |
| Đồng, gốm | Tuỳ dáng, thường ấm | Đa dạng mẫu, nặng nhẹ khác nhau |
Furin thuỷ tinh vẽ hình cá vàng, hoa bìm bìm, pháo hoa, những hình ảnh mùa hè Nhật. Màu được vẽ ở mặt trong để không phai khi mưa nắng. Furin gang Nambu ít hoa văn, đẹp ở sự giản dị và tiếng ngân lâu, nhiều người ví như tiếng chuông chùa thu nhỏ.
Vì sao tiếng chuông lại "mát"
Tiếng furin không làm nhiệt độ giảm. Cảm giác mát là liên tưởng: nghe chuông kêu nghĩa là đang có gió, và não người gắn tiếng ấy với làn gió. Người Nhật trân trọng kiểu cảm nhận mùa qua âm thanh này. Đó là thẩm mỹ, không phải phép màu, và hiểu như vậy sẽ thấy furin dễ thương hơn chứ không kém đi.
Trong phong thuỷ phổ thông hiện đại, chuông gió còn được nói là "hoá giải" này nọ. Furin ở Nhật không mang nghĩa đó; nó là đồ của mùa hè và của sự thư thái.
Treo furin ở nhà Việt
Khí hậu Việt Nam nóng ẩm gần như quanh năm, nên furin có thể treo lâu hơn ở Nhật. Vài gợi ý:
- Treo ở mép hiên, cửa sổ, ban công có gió nhẹ thường xuyên. Phòng kín không gió thì furin im lặng.
- Furin thuỷ tinh treo xa lối đi, xa tầm với của trẻ nhỏ; vỡ ra là mảnh sắc.
- Dùng móc chắc, dây bền; dải giấy thay khi mục.
- Có bão hoặc gió mùa mạnh thì tháo vào, nhất là ở tầng cao, để chuông không rơi xuống dưới.
Giữ hoà khí với hàng xóm
Tiếng chuông dễ chịu với người treo có thể là tiếng ồn với người ở cạnh, nhất là ban đêm. Chung cư sát vách, ban công đối diện phòng ngủ nhà bên, nên chọn furin thuỷ tinh tiếng nhẹ, rút ngắn dải giấy, hoặc tháo vào buổi tối. Hỏi hàng xóm một câu trước khi treo là cách giữ tình làng nghĩa xóm. Ngay ở Nhật cũng từng có tranh cãi giữa các hộ về tiếng furin.
Chọn furin làm quà
Furin là món quà nhẹ, gợi mùa, hợp với người thích yên tĩnh, thích trà, thích cây cảnh. Furin thuỷ tinh cần đóng gói cẩn thận khi mang về từ Nhật; nên để trong hành lý xách tay. Furin gang nặng hơn nhưng bền, hợp làm quà cho người lớn tuổi. Kèm vài dòng kể chuyện chuông mái chùa và cảm giác mát của người Nhật sẽ làm món quà trọn vẹn hơn.
Lau chùi và thay dải giấy
Furin treo ngoài trời bám bụi, bám nước mưa đọng thành vệt. Furin thuỷ tinh tháo xuống, lau mặt ngoài bằng khăn ẩm rồi khăn khô; màu vẽ ở mặt trong nên không cần cọ bên trong, chỉ tráng nhẹ nếu có bụi. Đừng ngâm cả chiếc vào nước nóng, thuỷ tinh mỏng có thể nứt vì chênh nhiệt. Furin gang lâu ngày có thể lên gỉ ở mép; lau khô, thoa một lớp dầu mỏng như cách giữ ấm gang. Dải giấy tanzaku mục rất nhanh trong mùa mưa Việt Nam: có thể thay bằng giấy dày hơn, giấy đã ép nhựa, hoặc một mảnh vải mỏng. Dây treo bằng chỉ, gặp nắng mưa vài tháng là giòn, nên thay dây trước khi nó đứt, nhất là chiếc treo ở tầng cao. Một chiếc furin được chăm như vậy có thể theo nhà nhiều năm, và tiếng chuông quen sẽ thành một phần âm thanh của ngôi nhà.
Ai muốn so sánh furin với các kiểu chuông gió, khánh treo khác có thể xem mục chuông gió và khánh treo của Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi chọn tiếng chuông hợp với không gian và hàng xóm của mình.