Vật may mắn Nhật Bản theo mùa trong năm: kadomatsu, đậu Setsubun, búp bê hina, cờ cá chép, Tanabata và kumade

Trả lời ngắn: Người Nhật gắn vật may mắn với từng mùa trong năm: cây thông kadomatsu và bánh kagami mochi dịp năm mới, đậu rang ném quỷ ngày Setsubun, búp bê hina tháng Ba, cờ cá chép tháng Năm, giấy ước nguyện Tanabata tháng Bảy, ngựa dưa chuột ngày Obon, cào tre kumade tháng Mười Một. Mỗi món chỉ bày trong một khoảng thời gian rồi cất hoặc trả lại, chứ không để quanh năm. Mượn ý những món này cho nhà Việt rất hợp, chỉ cần để ý an toàn thực phẩm, lửa và gió.

Vì sao vật may mắn Nhật lại "theo mùa"

Đời sống người Nhật xoay quanh lịch lễ hội gọi là nenchū gyōji, các sự kiện trong năm. Mỗi mùa có món ăn riêng, đồ trang trí riêng, và nhiều đồ trang trí ấy là engimono, vật mang điềm lành. Khác với nhiều vật phẩm phong thuỷ ở Việt Nam được bày cố định, phần lớn engimono Nhật có hạn dùng: bày lên đúng dịp, xong lễ thì cất, đốt hoặc trả về đền.

Cách nghĩ này có cái hay: vật may mắn luôn mới, nhà luôn được dọn, và mỗi lần bày lại là một lần cả nhà cùng làm. Bài này đi theo vòng một năm, từ tháng Giêng tới đêm giao thừa, kèm gợi ý mượn ý cho nhà Việt.

Bảng lịch engimono trong năm

Người Nhật nay dùng dương lịch cho phần lớn lễ hội, nên các ngày trên là ngày dương lịch, khác với Tết và Rằm của người Việt theo âm lịch.

Năm mới Shōgatsu: cổng đón thần

Trước năm mới, nhà Nhật dọn dẹp lớn, rồi đặt một đôi kadomatsu trước cổng: ba ống tre vát chéo, quanh là cành thông, đôi khi thêm cành mai. Theo quan niệm Thần đạo, đây là chỗ để vị thần năm mới, toshigami, ngự khi về nhà. Trên cửa treo shimekazari, dây rơm bện kèm giấy trắng, quả cam, ý đánh dấu nơi sạch sẽ.

Trong nhà đặt kagami mochi: hai tầng bánh giầy tròn chồng lên nhau, trên cùng là một quả cam daidai. Tên quả daidai đọc giống từ "đời đời", nên đặt lên trên là chúc gia đình nối tiếp nhiều thế hệ. Khoảng giữa tháng Giêng, nhà Nhật làm lễ kagami biraki, đập bánh thành miếng nhỏ để nấu ăn. Người ta dùng búa gỗ đập chứ không cắt bằng dao, vì tránh hình ảnh "cắt" trong ngày đầu năm.

Điều cần nói thẳng về bánh mochi

Bánh mochi dẻo, dính, rất dễ gây nghẹn với người già và trẻ nhỏ. Báo chí Nhật năm nào cũng nhắc chuyện người cao tuổi bị nghẹn bánh dịp năm mới. Ai làm kagami mochi ở nhà nên cắt thật nhỏ, ăn khi có người bên cạnh. Bánh để bày lâu ngày dễ mốc trong khí hậu Việt Nam; đã mốc thì bỏ, đừng cạo phần mốc rồi ăn.

Setsubun: ném đậu đuổi quỷ

Setsubun là ngày giao mùa theo lịch cũ, rơi vào khoảng đầu tháng Hai. Người trong nhà rải đậu nành rang ra cửa, hô "quỷ ra ngoài, phúc vào trong", thường có một người đeo mặt nạ quỷ cho trẻ con ném. Sau đó mỗi người ăn số hạt đậu bằng số tuổi của mình, hoặc hơn một hạt.

Đây là trò rất hợp để mượn cho trẻ con Việt, với một điều chỉnh quan trọng: cơ quan tiêu dùng Nhật khuyến cáo không cho trẻ dưới năm tuổi ăn đậu rang cứng vì nguy cơ hóc vào đường thở. Ở nhà mình, có thể ném bóng giấy, bông gòn thay đậu, người lớn mới ăn đậu.

Hinamatsuri và Kodomo no hi: hai ngày của trẻ con

Ngày 3 tháng 3 là lễ bé gái. Nhà có con gái bày bộ búp bê hina mặc trang phục cung đình xưa, xếp trên nhiều bậc phủ vải đỏ, cùng hoa đào. Bộ búp bê đầy đủ có thể rất nhiều tầng, nhiều nhà chỉ bày đôi búp bê vua và hoàng hậu. Dân gian Nhật có câu nói vui rằng cất búp bê muộn thì con gái lấy chồng muộn, nên xong lễ là cất ngay. Câu ấy là lời nhắc dọn dẹp hơn là điềm báo.

Ngày 5 tháng 5 là ngày thiếu nhi, xưa là lễ bé trai. Nhà Nhật treo koinobori, cờ hình cá chép bằng vải bay trong gió: cá đen lớn là bố, cá đỏ là mẹ, các con cá nhỏ là con. Hình ảnh lấy từ truyện cá chép vượt thác hoá rồng của Trung Hoa, cũng là gốc của ý cá chép hoá rồng trong văn hoá Việt; bài cá chép ông Táo kể phần chuyện cá chép bên mình. Trong nhà còn bày mũ giáp kabuto thu nhỏ, ý che chở cho đứa trẻ.

Tanabata: viết điều ước treo lên cành tre

Tanabata bắt nguồn từ truyện Ngưu Lang Chức Nữ, ở Nhật gọi là Orihime và Hikoboshi, mỗi năm gặp nhau một lần qua dải Ngân Hà. Người ta viết điều ước lên những dải giấy màu tanzaku, treo lên cành tre trước nhà, trường học, khu phố. Điều ước truyền thống thường về học hành và tay nghề, vì Chức Nữ là người dệt giỏi.

Đây là hoạt động rất hợp với lớp học hay gia đình có trẻ ở Việt Nam: một cành tre trúc nhỏ trong chậu, giấy màu, bút. Xong dịp, người Nhật thường thả cành tre xuống sông hoặc đốt; ở nhà mình, gỡ giấy và đem cành tre trồng lại hay bỏ vào rác hữu cơ là đủ, đừng thả ra kênh rạch.

Obon: ngựa dưa chuột và bò cà tím

Obon là lễ đón tổ tiên về nhà, ở phần lớn nước Nhật diễn ra giữa tháng Tám. Một vật nhỏ rất đáng yêu của lễ này là shōryō uma: cắm bốn que nhỏ vào quả dưa chuột thành con ngựa, vào quả cà tím thành con bò. Theo quan niệm, tổ tiên cưỡi ngựa nhanh để về sớm, rồi cưỡi bò chậm để đi về muộn. Người ta còn đốt lửa nhỏ trước cửa đón và tiễn, thả đèn lồng trên sông.

Người Việt sẽ thấy rất gần với rằm tháng Bảy và Vu Lan của mình: cùng tưởng nhớ người đã khuất, cùng có ánh lửa và đèn. Nhưng ở chung cư, đèn lồng giấy thắp nến và lửa đốt trước cửa là nguy cơ cháy thật. Dùng đèn điện, đèn pin thay nến; đừng đốt lửa ở hành lang chung.

Mùa thu: Tori no Ichi và Shichi-go-san

Vào các ngày Dậu của tháng Mười Một, các đền thờ gắn với chim, như hệ thống đền Ōtori, mở hội chợ Tori no Ichi. Món được bán nhiều nhất là kumade, chiếc cào tre gắn đầy đồ trang trí: mặt nạ cô gái cười, cá tráp, tiền vàng giả, bông lúa. Cào là để "cào" phúc về. Người buôn bán có tục mua chiếc lớn hơn năm trước, và khi trả tiền xong người bán, người mua cùng vỗ tay theo nhịp để chúc nhau.

Khoảng giữa tháng Mười Một là Shichi-go-san, lễ cho trẻ ba, năm, bảy tuổi. Trẻ mặc kimono đi đền, nhận chitose ame, cây kẹo dài màu đỏ trắng, tên có nghĩa "kẹo nghìn năm", chúc sống lâu. Cây kẹo dài và cứng, trẻ nhỏ nên ăn khi ngồi yên, có người lớn bên cạnh.

Đêm giao thừa: mì sợi dài và 108 tiếng chuông

Đêm cuối năm, nhà Nhật ăn toshikoshi soba, mì kiều mạch. Có nhiều cách giải thích: sợi mì dài là chúc sống lâu, sợi mì dễ đứt là cắt bỏ khó khăn năm cũ. Lúc nửa đêm, các chùa đánh chuông 108 tiếng, theo Phật giáo ứng với 108 phiền não của con người. Nhiều chùa cho người dân lên đánh chuông, xếp hàng từ sớm.

Các bước làm một góc engimono theo mùa ở nhà Việt

1. Chọn một chỗ cố định. Một mặt kệ hay một góc bàn đủ rộng, không gần bếp và nến.
2. Chọn vài dịp, không cần tất cả. Gia đình có trẻ nhỏ có thể chọn Setsubun, ngày thiếu nhi và Tanabata.
3. Làm cùng nhau. Gấp cá chép giấy, cắm ngựa dưa chuột, viết tanzaku. Ý nghĩa nằm ở chỗ cả nhà làm.
4. Đặt hạn cất. Xong dịp là cất, đồ ăn thì ăn hoặc bỏ, đồ giấy thì gỡ.
5. Kiểm tra an toàn mỗi lần. Đồ ăn dính nghẹn, hạt cứng, nến, cờ treo ngoài ban công.
6. Ghép với lễ Việt nếu muốn. Cờ cá chép hợp cả Tết Thiếu nhi lẫn Tết Đoan ngọ; Obon đi cạnh Vu Lan; kumade hợp ngày khai trương.

Ví dụ: cờ cá chép trên ban công chung cư

Một gia đình ở tầng cao muốn treo koinobori cho con trai dịp Tết Thiếu nhi. Bộ cờ vải dài hơn một mét, gió tầng cao rất mạnh. Họ chọn bộ nhỏ, buộc vào thanh treo bên trong lan can, cờ bay vào phía trong ban công chứ không chìa ra ngoài. Mỗi tối gỡ cờ vào nhà, ngày mưa bão thì không treo. Một tuần sau họ cất cờ, giặt nhẹ, gấp khô. Ý cá chép vượt thác vẫn trọn, mà không lo cờ hay thanh treo rơi xuống đường.

Những sai lầm thường gặp

• Bày quanh năm. Búp bê hina, kadomatsu, kumade đều là đồ theo dịp; bày mãi vừa mất ý vừa bám bụi, mốc.
• Cho trẻ nhỏ ăn đậu rang, bánh mochi, kẹo cứng mà không có người trông.
• Thắp nến trong đèn lồng giấy ở nhà kín.
• Treo cờ, đồ trang trí chìa ra ngoài lan can tầng cao.
• Tin rằng kumade càng lớn tiền càng nhiều. Đó là tục chơi của người buôn, không phải công thức làm giàu.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Người già nuốt khó, trẻ nhỏ dưới năm tuổi: hỏi bác sĩ về cách cho ăn đồ dẻo, đồ hạt, và học cách sơ cứu hóc dị vật. Nghi trẻ hóc thì gọi cấp cứu ngay. Treo đồ trên ban công, cửa sổ chung cư: hỏi ban quản lý toà nhà về quy định và độ chắc của lan can. Còn muốn làm lễ Obon hay Shichi-go-san đúng phép cho gia đình người Nhật sống ở Việt Nam, người nên hỏi là chính gia đình ấy hoặc cộng đồng người Nhật tại địa phương.

Mùa hè, nhiều nhà Nhật treo furin, chiếc chuông gió đã có bài furin, chuông gió mùa hè của Nhật; ai muốn treo một chiếc chuông cho ban công nhà mình có thể xem ở nhóm chuông gió và khánh treo của Vật Phẩm Phong Thuỷ.

Câu hỏi thường gặp