Cá chép ông Táo: gốc tích ngày 23 tháng Chạp và cách thả cá sao cho đúng, đỡ hại ao hồ
Trả lời ngắn: trong tín ngưỡng dân gian người Việt, cá chép là phương tiện đưa Táo quân về trời ngày 23 tháng Chạp để báo việc nhà cho Ngọc Hoàng. Lễ xong, gia đình thả cá xuống ao hồ sạch, nước tĩnh hoặc chảy chậm, thả nhẹ tay từ mép nước, không ném từ trên cao và không thả kèm túi nilon.
Táo quân là ai và vì sao lại cần cá chép
Táo quân trong nhà Việt là vị thần coi bếp, cũng là người chứng kiến mọi chuyện lớn nhỏ trong nhà suốt một năm. Truyện kể phổ biến nhất là chuyện "hai ông một bà": người vợ tên Thị Nhi bỏ người chồng cũ Trọng Cao để lấy Phạm Lang, rồi một biến cố khiến cả ba cùng chết trong đống lửa. Ngọc Hoàng thương cả ba nên cho làm thần bếp. Vì thế bộ mũ cúng ông Táo thường có hai mũ đàn ông, một mũ đàn bà.
Cá chép xuất hiện vì một hình ảnh khác: cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng. Dân gian ghép hai câu chuyện lại, cho rằng ông Táo cưỡi cá chép, cá hoá rồng mà bay lên trời. Đây là quan niệm dân gian, không phải ghi chép kinh điển nào, và mỗi vùng giữ một kiểu. Tục thả cá chép đậm nhất ở miền Bắc; nhiều gia đình phía Nam cúng đơn giản hơn, có nhà không thả cá. Không có cách nào là "sai" giữa các vùng.
Mâm cúng gồm những gì, phần nào là cốt lõi
Phần cốt lõi của lễ là lòng thành và sự sạch sẽ của gian bếp. Đồ cúng thường gặp gồm:
- Bộ mũ áo ông Công ông Táo bằng giấy, có hai mũ cánh chuồn và một mũ đàn bà.
- Một đến ba con cá chép sống, thả trong chậu hoặc bát nước sạch.
- Hương, hoa, trầu cau, rượu, nước, mâm cơm hoặc mâm ngũ quả tuỳ nhà.
Nhà nào bày nhiều hay ít là chuyện từng nhà. Việc ai đó nói phải đủ ba con, phải mua cá to, phải có bộ mũ đắt mới "đi trót lọt" là cách nói của người bán, không có căn cứ trong truyện gốc. Cúng xong trước giờ Ngọ ngày 23 là nếp quen của nhiều nhà, nhưng ai bận thì cúng sớm hơn một hai hôm vẫn là chuyện thường.
Chọn cá và giữ cá sống trong lúc cúng
Cá chép đỏ ngoài chợ thường được giữ trong túi nilon bơm ít nước từ sáng sớm, nên tới trưa cá đã mệt. Mua về nên đổ ra chậu rộng, nước đủ ngập lưng cá. Nước máy có mùi clo nhiều thì để chậu nước ra ngoài trời từ tối hôm trước. Đừng đặt chậu cá cạnh bếp đang đun hay dưới nắng gắt.
Cá khoẻ là cá bơi thăng bằng, mang khép mở đều, không nổi nghiêng. Không cần mua cá to; cá vừa lòng bàn tay dễ sống hơn khi thả ra môi trường mới. Một số nhà cúng cá trong bát sứ nhỏ cho đẹp mâm, lễ xong mới chuyển sang chậu lớn; cách này được, miễn thời gian cá nằm trong bát ngắn.
Thả cá ở đâu và thả thế nào cho tử tế
Chỗ thả tốt là ao, hồ có nước tương đối trong, có cây cỏ ven bờ, hoặc đoạn sông nước chảy chậm. Nhiều phường ở thành phố lớn dựng điểm thu gom cá và vàng mã; đó là cách đỡ phải chen chúc trên cầu.
- Mang cả chậu ra mép nước, không xách cá trong túi buộc chặt.
- Hạ chậu sát mặt nước, nghiêng cho cá tự bơi ra.
- Mang túi, chậu về; không thả túi nilon, không vứt bát đĩa xuống hồ.
Ném cá từ cầu cao xuống là cảnh vẫn thấy mỗi năm. Cá đập mặt nước dễ choáng, có con chết ngay. Còn hồ thành phố bị ô nhiễm nặng hoặc cạn thì thả xuống đó chẳng khác gì bỏ cá chết. Nếu không có chỗ phù hợp, nuôi tiếp trong bể ở nhà cũng là một cách trọn lễ.
Vàng mã: đốt sao cho an toàn
Lễ ông Táo gần như nhà nào cũng hoá vàng mã. Ngày cuối năm, nhà cửa nhiều đồ dễ cháy, ban công treo đầy quần áo. Vài điều nên làm:
- Đốt trong chậu kim loại hoặc lò hoá vàng, đặt trên nền gạch, xa rèm, xa xe máy và bình gas.
- Chọn chỗ thoáng, tránh gió lùa; không đốt trong căn hộ kín cửa vì khói và tro bay.
- Đợi tàn hẳn, dội nước, rồi mới bỏ tro đi.
Trẻ nhỏ thường thích đứng sát chậu lửa để xem. Người lớn nên giữ trẻ cách vài bước. Chung cư có quy định riêng về đốt vàng mã thì theo quy định đó; nhiều toà đã bố trí lò chung dưới sân.
Những hiểu lầm hay gặp quanh lễ ông Táo
Hiểu lầm thứ nhất: cá chết là điềm xấu cho cả năm. Cá chết thường do túi nilon thiếu khí, nước lạnh hoặc bị nắng, tức là chuyện chăm cá, không phải điềm báo. Hiểu lầm thứ hai: phải thả ở sông lớn mới "đi xa". Truyện gốc chỉ nói cá hoá rồng, không có quy định nào về độ rộng con sông. Hiểu lầm thứ ba: thả cá vàng, cá koi thay cá chép cũng được. Về nghi lễ thì nhà nào tuỳ nhà, nhưng thả cá cảnh vào hồ tự nhiên dễ làm lẫn loài; cá chép đỏ vẫn là lựa chọn quen thuộc hơn.
Còn có hiểu lầm về tiền: phải mua bộ mũ áo đắt, mâm cúng to thì ông Táo mới "nói tốt". Trong tinh thần của tục lệ, ông Táo là người chứng kiến cả năm của gia đình; mâm cúng không đổi được điều đã xảy ra. Ai gieo nỗi sợ "cúng sơ sài thì năm sau xui" là đang bán hàng, không phải giữ lễ.
Giữ hình ảnh cá chép quanh năm trong nhà
Ngoài lễ 23 tháng Chạp, cá chép là hình ảnh quen trong tranh Tết, đồ gốm, đồ đồng. "Cá chép vượt Vũ Môn" thường dùng làm quà cho người đi thi, người mới lập nghiệp, với ý nhắc về sự bền bỉ. Một tượng cá chép nhỏ trên kệ sách khác hẳn con cá sống trong lễ cúng: một bên là vật trang trí mang ý nghĩa, một bên là phần của nghi lễ. Đừng nhập hai thứ làm một.
Ai muốn có một tượng cá chép bằng đồng hay đá để đặt bàn làm việc có thể xem các mẫu cá chép trang trí ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, chọn cỡ vừa với chỗ đặt, không cần to mới đẹp.