Câu đối Tết và chữ ông đồ: đọc vế trên vế dưới, treo bên nào, chọn chữ gì cho người nhận
Trả lời ngắn: câu đối Tết gồm hai vế có số chữ bằng nhau, đối nhau về ý và về thanh: chữ cuối vế trên mang thanh trắc, chữ cuối vế dưới mang thanh bằng. Khi treo hai bên cửa hay bàn thờ, đứng nhìn vào thì vế trên ở bên phải, vế dưới ở bên trái, theo chiều đọc chữ Hán từ phải sang trái. Chữ thư pháp đơn lẻ như Phúc, An, Nhẫn thì chọn theo người nhận.
Câu đối đỏ trong cái Tết người Việt
Câu "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh" được truyền miệng rộng rãi đến mức gần như ai cũng thuộc. Nó cho thấy câu đối đỏ từng là một phần không thể thiếu của Tết, ngang hàng với món ăn và cây nêu.
Ngày trước, câu đối viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, do ông đồ ngồi phố viết thuê. Hình ảnh ấy đi vào thơ qua bài "Ông đồ" của Vũ Đình Liên với câu mở đầu "Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già". Ngày nay, bên cạnh chữ Hán, thư pháp chữ quốc ngữ đã thành một dòng riêng, được nhiều người mua làm quà.
Luật đối: vì sao không thể đổi chỗ hai vế
Một đôi câu đối chuẩn phải đối ở ba mặt:
- Số chữ: hai vế dài bằng nhau.
- Từ loại và ý: danh từ đối danh từ, động từ đối động từ, ý trời đối ý đất, xuân đối phúc.
- Thanh: chữ cuối vế trên thường thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng), chữ cuối vế dưới thường thanh bằng (không dấu hoặc dấu huyền).
Nhìn chữ cuối là cách nhanh nhất để biết vế nào là vế trên. Ai mua câu đối in sẵn mà không chắc thì hỏi người bán, hoặc đọc to hai vế: vế dưới thường nghe "đóng" lại, êm hơn, như một lời kết.
Treo bên nào cho đúng
Chữ Hán truyền thống đọc từ trên xuống, từ phải sang trái. Vì vậy khi đứng trước cửa hoặc trước bàn thờ nhìn vào, vế trên treo ở cột bên phải, vế dưới treo ở cột bên trái. Nếu có hoành phi hay một chữ lớn ở giữa thì treo phía trên, chính giữa.
Câu đối chữ quốc ngữ viết ngang thì đọc từ trái sang phải như sách thường, nhưng nhiều người vẫn giữ lệ vế trên bên phải cho thống nhất với kiểu xưa. Không có ai phạt chuyện này; điều quan trọng là treo cân, ngay ngắn, không lệch độ cao.
Chọn chữ thư pháp làm quà
Một chữ đơn treo tường dễ dùng hơn một đôi câu đối, nhất là trong căn hộ. Mỗi chữ hợp với một hoàn cảnh:
| Chữ | Hợp với |
|---|---|
| Phúc, An | Gia đình mới cưới, người lớn tuổi, nhà mới |
| Nhẫn, Tâm | Người đang trải qua việc khó, người làm nghề dịch vụ |
| Học, Chí | Học sinh, người đi thi, người mới khởi nghiệp |
| Lộc, Phát | Cửa hàng, văn phòng kinh doanh |
Tặng chữ là tặng một lời chúc, vậy nên hiểu người nhận quan trọng hơn chọn chữ "mạnh". Tặng chữ Nhẫn cho người vừa có chuyện buồn, nếu không khéo, dễ thành một lời khuyên không ai xin. Đôi khi chữ An đơn giản lại là món quà đúng nhất.
Giấy, mực và cách nhận ra chữ viết tay
Câu đối thủ công thường viết trên giấy hồng điều, giấy dó hoặc giấy xuyến chỉ, dùng mực tàu hay mực nho. Chữ viết tay có nét đậm nhạt không đều, đầu và cuối nét có chỗ mực loang nhẹ, mép nét hơi răng cưa theo thớ giấy. Chữ in máy thì đều tăm tắp, mực phẳng một màu, cạnh nét sắc như cắt.
In máy không có gì xấu, chỉ là hai món khác nhau và người bán nên nói rõ. Ai đi phố ông đồ dịp Tết có thể đứng xem người viết trực tiếp, vừa có chữ vừa có kỷ niệm.
Giữ câu đối khỏi ẩm, bạc màu và cháy
Miền Bắc mùa nồm làm giấy đỏ loang, mực nhoè. Muốn giữ lâu thì đóng khung kính, lót tấm nền chống ẩm, không treo sát tường hay thấm nước. Tránh nắng chiều chiếu thẳng, màu đỏ phai rất nhanh.
Câu đối treo hai bên bàn thờ thì để cách bát nhang và đèn dầu đủ xa. Giấy khô ngày Tết, gió lùa qua cửa, chỉ một tàn nhang là đủ bén lửa. Câu đối giấy để qua năm đã bạc màu thì nhiều nhà hoá đi cùng vàng mã cuối năm hoặc cất vào hộp làm kỷ niệm, không có lệ bắt buộc.
Ví dụ cách đọc một đôi câu đối quen
Lấy câu được truyền miệng nhiều nhất làm ví dụ: "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh". Chữ cuối vế đầu là "đỏ", thanh hỏi, tức thanh trắc. Chữ cuối vế sau là "xanh", không dấu, tức thanh bằng. Vậy vế có chữ "đỏ" là vế trên. Đếm chữ thì thấy vế sau dài hơn một chữ, nên đây là câu ca dân gian mang dáng câu đối chứ không phải một đôi câu đối chỉnh. Tập đọc như vậy vài lần, người mua sẽ tự nhận ra đôi nào viết cẩn thận, đôi nào ghép vội cho đủ chữ. Câu đối viết sai luật không làm hại ai, nhưng treo ở phòng khách thì người hiểu chữ sẽ nhìn ra ngay, nên chọn đôi chỉnh vẫn hơn.
Ai muốn kết hợp câu đối với vài món trang trí đầu năm khác có thể xem thêm nhóm vật phẩm may mắn ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, nhưng một đôi câu đối viết tay vẫn là món đủ đầy cho phòng khách ngày Tết.