Vật may mắn theo các mốc đời người Việt: đầy tháng, thôi nôi, ngày đi học, cưới hỏi và mừng thọ

Trả lời ngắn: Đời người Việt được đánh dấu bằng một chuỗi lễ nhỏ, từ đầy cữ, đầy tháng, thôi nôi, ngày đi học, lễ ăn hỏi, đám cưới cho tới mừng thọ, và mỗi mốc có những vật mang lời chúc riêng: mâm cúng Mụ, vòng bạc, mâm đồ cho bé chọn, buồng cau lá trầu, bánh phu thê, chữ Thọ. Hiểu mỗi vật nói gì giúp mình chọn quà đúng dịp, đúng người, và tránh những món có thể gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ hay khó xử cho gia đình người nhận.

Vì sao đời người lại cần nhiều "vật may mắn" đến thế

Trong xã hội nông nghiệp xưa, trẻ sơ sinh dễ mất, người già sống tới sáu bảy mươi đã là hiếm. Mỗi lần vượt qua một mốc, gia đình làm lễ để tạ ơn và để cầu cho chặng sau. Những vật dùng trong lễ, như xôi, trầu cau, vòng bạc, chữ viết, mang hình thức của lời chúc, để người lớn trao cho người nhỏ một điều mong mỏi có thể cầm nắm được.

Ngày nay y học đã khác, nhưng các mốc ấy vẫn còn vì chúng gắn kết họ hàng. Hiểu như vậy sẽ thấy: vật may mắn trong các lễ đời người trước hết là vật của tình thân. Nó không cần đắt, không cần "chuẩn" theo một cuốn sách nào, chỉ cần đúng ý và an toàn cho người nhận.

Bảng các mốc đời người và vật thường đi kèm

Bảng trên là cách làm phổ biến, mỗi vùng mỗi nhà một khác. Gặp chỗ khác, hỏi người lớn trong nhà trước, vì "lệ nhà" luôn được ưu tiên hơn sách vở.

Đầy cữ và đầy tháng: những vật đầu tiên của một đứa trẻ

Nhiều nơi tính đầy cữ theo số vía mà dân gian gán cho mỗi giới: bảy ngày với bé trai, chín ngày với bé gái. Thời gian này nhà thường kiêng khách, treo một nhành lá hay để một bếp than ở cửa phòng như dấu hiệu "nhà có người ở cữ". Ngày nay ít nhà treo dấu, nhưng ý thì còn nguyên: cho mẹ và bé nghỉ ngơi.

Lễ đầy tháng gắn với tục cúng Mụ. Theo tín ngưỡng dân gian, có mười hai bà Mụ, mỗi bà dạy trẻ một việc như cười, lẫy, bò, đi; ở nhiều nơi còn thờ thêm Đức Ông. Mâm cúng thường có mười hai phần nhỏ giống nhau và một phần lớn hơn, cùng xôi, chè, hoa quả. Đây là quan niệm tín ngưỡng, các nhà làm to nhỏ khác nhau, không có một mâm "đúng" duy nhất.

Quà đầy tháng hay gặp là quần áo, chăn nhỏ, và vòng bạc. Người xưa tin bạc giữ vía cho trẻ; có người còn tin bạc đổi màu là dấu hiệu trẻ bị cảm. Đó là quan niệm dân gian. Bạc xỉn màu vì phản ứng với lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, nước tắm, không phải công cụ chẩn đoán. Trẻ sốt, bỏ bú, quấy khác thường thì đưa đi khám, đừng nhìn vòng để đoán bệnh.

Kiêng khen trẻ: một tục có ở nhiều nước

Người Việt xưa kiêng khen trẻ "bụ", "xinh", sợ khen thì bị quở, nên hay gọi trẻ bằng tên xấu cho dễ nuôi. Tục này không riêng gì nước mình. Quanh Địa Trung Hải người ta cũng ngại khen trẻ vì sợ ánh mắt ghen tị, và dùng hạt mắt xanh để che chở; bài ánh mắt dữ ở Địa Trung Hải kể chuyện này. Đặt hai tục cạnh nhau sẽ thấy một mối lo chung của các bà mẹ ở nhiều nền văn hoá: con còn non, sợ điều không may.

Ngày nay khen trẻ không còn là điều cấm kỵ ở phần lớn gia đình. Nhưng tới thăm nhà có ông bà còn giữ tục, mình khen nhẹ nhàng hoặc khen mẹ khéo chăm, cũng là một cách tôn trọng.

Thôi nôi và mâm đồ cho bé chọn

Thôi nôi là lễ tròn một năm, nghĩa là bé thôi nằm nôi. Phần được chờ nhất là mâm đồ cho bé chọn: người lớn bày nhiều món tượng trưng cho các nghề, bé bò tới cầm món nào thì cả nhà vui vẻ "đoán" tương lai. Người Hoa và người Hàn cũng có tục rất giống, cho thấy đây là trò chung của vùng văn hoá chữ Hán.

Cần nói rõ: đây là trò vui gia đình, không phải lời tiên tri. Bé một tuổi cầm thứ gì là do màu sắc, độ gần và độ bóng của món đồ. Đừng để người lớn buồn vì bé "chọn sai", càng đừng gắn chuyện đó với kỳ vọng nghề nghiệp sau này.

Bày mâm cho an toàn

1. Chọn đồ đủ to. Mọi món phải to hơn miệng bé nhiều lần. Đồng xu thật, viên bi, nắp bút, hạt cườm không đặt lên mâm.
2. Bỏ đồ sắc, nhọn. Kéo thật, dao, kim, bút bi mở nắp thay bằng đồ chơi nhựa mềm hoặc tranh vẽ.
3. Bỏ đồ có pin cúc áo. Đồ chơi điện tử nhỏ có pin dẹt rất nguy hiểm nếu bé nuốt phải.
4. Không đặt mâm gần nến, nhang. Mâm cúng và mâm đồ chơi để cách xa nhau, người lớn ngồi kèm bên cạnh.
5. Thu dọn ngay sau lễ. Trẻ một tuổi bỏ mọi thứ vào miệng; đồ lặt vặt rơi dưới gầm bàn là chỗ hay xảy ra chuyện.

Vòng, lắc, dây đỏ cho trẻ: chỗ cần thận trọng nhất

Vòng tay, lắc chân bằng bạc, dây đỏ cổ tay, vòng dâu tằm, vòng hổ phách là những món quà rất hay được tặng. Mỗi món có quan niệm dân gian riêng: bạc giữ vía, dây đỏ trừ tà, dâu tằm cho trẻ ngủ ngon. Những điều ấy chưa được kiểm chứng, nhưng rủi ro thì kiểm chứng được.

• Vòng đeo cổ cho trẻ nhỏ có nguy cơ siết cổ khi ngủ. Cơ quan y tế ở một số nước đã cảnh báo không cho trẻ đeo vòng cổ mọc răng.
• Vòng xâu hạt dễ đứt, hạt rơi ra có thể làm trẻ hóc.
• Vòng quá chật hằn da, quá rộng dễ tuột vào miệng.
• Bạc trang sức giá rẻ không rõ nguồn gốc có thể lẫn kim loại khác; trẻ hay ngậm tay.

Muốn tặng, chọn vòng tay bạc trơn, khép kín, vừa cổ tay, không có chuông nhỏ hay hạt rời. Nhiều cha mẹ chọn cất vòng vào hộp làm kỷ niệm, chỉ đeo cho bé trong buổi lễ có người lớn trông, như vậy vẫn giữ được ý mà không lo rủi ro.

Ngày đi học và mùa thi: những vật của nhà có con học

Tục khai bút đầu xuân, viết vài chữ đầu năm để mong học hành suôn sẻ, vốn là thói quen của nhà nho và vẫn còn ở nhiều gia đình. Đầu năm, người ta tới Văn Miếu hay các văn chỉ xin chữ của ông đồ: chữ Tâm, chữ Nhẫn, chữ Học. Mùa thi, sĩ tử từng có lệ xoa đầu rùa đá đội bia tiến sĩ, nay các rùa được rào lại để bảo vệ di sản, và việc giữ di sản quan trọng hơn một thói quen cầu may.

Trong nhà, một chiếc tháp Văn Xương đặt ở bàn học, một nghiên mực, một chữ treo tường là lời động viên dễ thương. Chỉ nên nói với con đúng như thế: đây là món để nhắc con chăm chỉ, không phải bùa giúp con đỗ. Trẻ hiểu vật may mắn như một lời hứa thì dễ thất vọng, lại dễ đổ lỗi cho món đồ.

Ăn hỏi và cưới: trầu cau đứng đầu mọi lễ vật

"Miếng trầu là đầu câu chuyện." Trong lễ dạm ngõ, ăn hỏi và cưới, trầu cau là lễ vật không thể thiếu. Gốc của nó là sự tích trầu cau, kể về hai anh em và người vợ hoá thành cây cau, dây trầu và hòn đá vôi, ba thứ hợp lại mới thành miếng trầu đỏ thắm. Lời chúc vợ chồng gắn bó, anh em hoà thuận nằm sẵn trong câu chuyện ấy.

Đi cùng trầu cau là mâm quả: bánh phu thê hay bánh su sê, xôi gấc đỏ, chè, rượu, trà, mứt sen, hoa quả. Nhiều nơi chuộng số mâm lẻ như năm, bảy, chín; có nơi lại chọn số chẵn với ý thành đôi. Đây là chỗ không có đúng sai chung, chỉ có lệ của hai gia đình. Nhà trai và nhà gái nên nói chuyện với nhau trước, người lớn hai bên thống nhất là đủ.

Lễ lại quả, nhà gái giữ một phần và gửi lại một phần lễ cho nhà trai, là chi tiết rất Việt: nhận mà không nhận hết, để hai bên cùng có lộc. Chữ Song Hỷ dán trên cổng, trên phòng cưới có gốc từ người Hoa, nay đã thành quen ở Việt Nam.

Quà cưới và những kiêng kỵ hay được nhắc

Quanh quà cưới có nhiều điều kiêng truyền miệng: không tặng dao kéo vì "cắt đứt", không tặng đồng hồ vì trong tiếng Hoa "tặng đồng hồ" đọc gần với "lo tang lễ", không tặng gương vì dễ vỡ. Những điều này một phần là quan niệm dân gian Việt, một phần đi từ cách chơi chữ của người Hoa. Người nhận trẻ nhiều khi không để ý, nhưng ông bà hai bên thì có thể. Bài tặng quà vật phẩm các nước cho tế nhị có bảng các kiêng kỵ tặng quà theo từng nền văn hoá, rất hợp khi đám cưới có khách nước ngoài.

Món quà an toàn nhất vẫn là thứ đôi vợ chồng cần thật. Nếu muốn tặng vật mang ý chúc, một cặp đồ đôi như đôi chim, đôi bình, một bức chữ Song Hỷ hay chữ Phúc viết tay là lựa chọn ít khi sai.

Mừng thọ: tôn vinh người già mà không làm họ mệt

Lễ mừng thọ thường được làm ở các mốc tuổi chẵn chục từ sáu mươi trở lên, mỗi vùng gọi tên mỗi khác. Con cháu chuẩn bị mâm cỗ, dâng áo mới, chúc thọ theo thứ bậc. Vật chúc thọ quen thuộc là chữ Thọ viết hoặc thêu, tranh tùng hạc, tượng ông Thọ cầm quả đào, chậu cây thế lâu năm.

Điều dễ bị quên là sức của người được mừng. Một buổi lễ kéo dài, nhiều người tới chúc, khói nhang trong phòng kín, mâm cỗ nhiều món khó nhai đều có thể làm cụ mệt. Nên giữ buổi lễ gọn, chừa chỗ cho cụ ngồi nghỉ, mở cửa thoáng khi thắp hương. Món quà quý nhất với nhiều cụ là con cháu về đông đủ.

Ví dụ: chọn quà cho ba dịp trong cùng một năm

Hãy hình dung một người trong năm phải đi ba dịp: thôi nôi cháu gọi bằng cô, đám cưới đồng nghiệp, mừng thọ bảy mươi của bà nội.

• Thôi nôi cháu: người ấy định mua lắc chân bạc có chuông. Sau khi đọc về nguy cơ hóc, đổi sang vòng tay bạc trơn khép kín kèm bộ sách vải cho bé, và dặn mẹ bé chỉ đeo khi có người trông.
• Đám cưới đồng nghiệp: định tặng bộ dao làm bếp cao cấp vì đôi bạn thích nấu ăn. Hỏi khéo thì biết mẹ chú rể giữ kiêng, nên đổi sang nồi đẹp, kèm thiệp viết tay.
• Mừng thọ bà: định đặt tượng ông Thọ lớn bằng đồng. Thấy nhà bà chật, bàn thờ đã đầy, nên chọn một bức chữ Thọ viết tay khổ vừa và một tấm áo ấm, dành tiền còn lại để đưa cả nhà về thăm.

Ba quyết định đều đi từ một câu hỏi: món này có đúng người, đúng chỗ, đúng sức của người nhận không.

Những sai lầm thường gặp

• Coi vật may mắn là lời hứa. Vòng bạc không giữ cho trẻ khỏi ốm; tháp Văn Xương không thay buổi học.
• Chạy theo "mâm cúng chuẩn" trên mạng rồi bỏ qua lệ nhà, khiến ông bà phật ý.
• Mua quà theo lời "đồ này phải có, không có là thiếu phúc". Đó là kiểu gieo nỗi lo để bán hàng.
• Bỏ qua an toàn trẻ em vì nghĩ "xưa nay ai cũng đeo".
• Tổ chức mừng thọ quá sức người già.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Trẻ sốt, quấy, bỏ bú, da nổi mẩn chỗ đeo vòng: hỏi bác sĩ nhi khoa, đừng dựa vào màu vòng bạc hay lá xông. Nghi bé nuốt dị vật, nhất là pin cúc áo hay nam châm nhỏ: đưa đi cấp cứu ngay. Người già có bệnh tim, phổi: hỏi bác sĩ trước khi tổ chức lễ đông người, nhiều khói nhang. Còn lễ cưới, lễ hỏi giữa hai gia đình khác vùng, khác tôn giáo, người nên hỏi là người lớn hai bên và, khi cần, vị chức sắc tôn giáo của mỗi nhà.

Ai đang chọn một món quà mang ý chúc cho các dịp này, như chữ Thọ, đôi linh vật cưới hay đồ cho bàn học, có thể xem thêm ở nhóm vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ, nhớ đối chiếu với những lưu ý an toàn ở trên.

Câu hỏi thường gặp