Cây nêu, bao lì xì và tục mừng tuổi: những món may mắn nhỏ nhất của Tết Việt mà nhiều nhà đã quên
Trả lời ngắn: cây nêu là cây tre dựng trước sân từ khoảng 23 tháng Chạp đến mùng 7 tháng Giêng, theo truyền thuyết dân gian để đánh dấu đất của người, xua ma quỷ. Bao lì xì là phong bao đỏ đựng tiền mừng tuổi, chữ "lì xì" mượn từ tiếng Quảng Đông. Cả hai đều là món may mắn nhỏ, giá trị nằm ở lời chúc và nếp nhà, không nằm ở độ to của cây hay số tiền trong bao.
Truyền thuyết cây nêu: cuộc giành đất với quỷ
Truyện kể phổ biến nhất có nhiều dị bản, nhưng nét chính giống nhau. Xưa kia đất đai thuộc về quỷ, người phải đi làm thuê. Người nghĩ ra mẹo xin một mảnh đất bằng bóng một cây tre. Khi cây tre vươn cao, bóng phủ rộng, quỷ mất đất. Quỷ đòi lại nhưng sợ những thứ treo trên ngọn tre, nên mỗi dịp Tết, khi quỷ có thể quay về, người lại dựng nêu để giữ đất.
Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu. Nhưng nó cho thấy người Việt xưa nhìn ngày Tết như một khoảng "giao thời" cần canh giữ, và cây nêu là cột mốc của nhà mình.
Trên ngọn nêu treo những gì
Cây nêu thường là một cây tre dài, giữ lại chùm lá ở ngọn. Trên ngọn treo vài thứ tuỳ vùng:
- Khánh đất nung nhỏ, gió lay kêu lanh canh.
- Một vòng tre tròn, có nơi treo thêm lá dứa, cành xương rồng, bùi nhùi rơm.
- Một túi nhỏ đựng trầu cau hoặc gạo muối.
Một số vùng còn rắc vôi bột trước sân thành hình cung tên hướng ra ngoài. Mỗi nơi giữ một kiểu, chẳng có kiểu nào là "chuẩn duy nhất". Ngày nay, ở thành phố, cây nêu chủ yếu xuất hiện ở đình chùa, khu văn hoá, ít nhà riêng còn dựng.
Dựng nêu trong nhà phố hay căn hộ
Không có sân thì có những cách giữ tinh thần cây nêu mà vẫn an toàn:
- Dựng một cây tre nhỏ trong chậu ở ban công, buộc chắc vào lan can bằng dây mềm.
- Treo một chuỗi khánh đất nung nhỏ ở cửa ra vào thay cho ngọn nêu.
- Kể cho con cháu nghe truyền thuyết, để tục lệ sống trong câu chuyện.
Ban công tầng cao có gió mạnh, cây tre dài dễ ngã rơi xuống dưới. Buộc chắc, chọn cây ngắn, và hạ xuống khi có dự báo gió lớn. Không treo vật nặng ra ngoài lan can.
Chữ "lì xì" từ đâu mà ra
"Lì xì" là cách đọc của người Quảng Đông với hai chữ có nghĩa là "lợi thị", hiểu nôm na là điều tốt lành, có lợi. Người Việt vốn dùng chữ "mừng tuổi", gọi phong bao là "phong bao đỏ"; chữ lì xì phổ biến dần qua giao lưu với cộng đồng người Hoa, nhất là ở miền Nam, rồi lan ra cả nước.
Màu đỏ của bao gắn với ý may mắn, xua điều dữ trong cả văn hoá Việt lẫn Hoa. Tiền trong bao thường là tiền mới, phẳng phiu, với ý một năm mới tinh tươm.
Mừng tuổi cho có ý, không thành gánh nặng
Mừng tuổi vốn là lời chúc kèm một món nhỏ "lấy may". Khi số tiền trở thành thước đo tình cảm, tục lệ dễ biến thành áp lực cho cả người cho lẫn người nhận. Vài cách giữ ý:
- Nói một lời chúc riêng cho từng đứa trẻ, như chúc học giỏi môn bé thích, chúc bé mạnh dạn hơn.
- Dạy trẻ cảm ơn và không mở bao trước mặt người cho.
- Thống nhất trong gia đình một mức vừa phải, tránh so bì giữa các nhà.
Với trẻ lớn hơn, đây cũng là dịp tập tiêu tiền và để dành. Lập kế hoạch tài chính cho con là việc của từng nhà, nhưng phong bao đầu năm là bài học đầu tiên rất tự nhiên.
Xông đất và những món "lấy hên" khác
Đi cùng mừng tuổi là tục xông đất: người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được tin là mang vận cho cả năm. Nhiều nhà chọn người hợp tuổi, vui tính, đang thuận việc. Đây là quan niệm dân gian; nếu người xông đất không "hợp" thì cũng chẳng có gì để lo. Có nhà còn tự xông đất cho mình, bước ra khỏi nhà rồi quay vào, cho khỏi phiền ai.
Ai nói "nhà bị xông đất xấu phải mua đồ hoá giải" là đang dùng đúng thủ thuật gieo nỗi lo rồi bán cách giải. Một năm thuận hay không phụ thuộc vào rất nhiều thứ, không phải bước chân đầu tiên.
Bao lì xì: chọn bao và cất bao
Bao lì xì in đủ loại hình: con giáp của năm, hoa mai, hoa đào, nhân vật hoạt hình. Với người lớn tuổi, chọn bao màu đỏ hoặc đỏ vàng, hoạ tiết trang nhã. Với trẻ nhỏ, bao hình con vật dễ thương làm các bé vui hơn cả số tiền bên trong. Nên tránh bao màu trắng hoặc đen thuần, vì nhiều gia đình gắn hai màu này với tang lễ. Bao nhận được, nhiều người giữ lại vài chiếc đẹp làm kỷ niệm, phần còn lại bỏ vào thùng giấy tái chế thay vì đốt. Đi chúc Tết nhiều nhà, chuẩn bị sẵn các bao đã bỏ tiền từ tối hôm trước, xếp riêng theo người nhận, sẽ đỡ lúng túng khi mở ví giữa phòng khách.
Với ai muốn chuẩn bị vài món nhỏ ngoài bao lì xì cho dịp đầu năm, như tiền xu may mắn để tặng, có thể xem nhóm tiền xu ở Vật Phẩm Phong Thuỷ; còn với trẻ nhỏ, nhớ tránh đồ nhỏ có thể nuốt phải.