Tranh Đông Hồ ngày Tết: gà đại cát, lợn đàn, đám cưới chuột nói gì, và treo sao cho tranh bền màu
Trả lời ngắn: tranh Đông Hồ là tranh dân gian in khắc gỗ của làng Đông Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh, xưa được bày bán dịp Tết để người dân mua về dán, treo đón năm mới. Mỗi bức là một lời chúc: gà đại cát chúc may mắn, lợn đàn chúc sung túc đông con, vinh hoa phú quý chúc con cái khoẻ mạnh. Tranh thủ công in trên giấy dó quét điệp, màu từ nguyên liệu tự nhiên, nên cần tránh nắng và ẩm.
Một làng nghề, một mùa tranh
Làng Đông Hồ nằm bên bờ sông Đuống. Ngày trước, cả làng làm tranh vào những tháng cuối năm, chợ tranh họp để người các nơi về mua. Tranh rẻ, dễ thay, mỗi năm dán bức mới lên vách, nên tranh Đông Hồ gắn chặt với không khí Tết của nhà nông.
Ngày nay số hộ làm tranh còn ít, phần lớn tranh được làm để phục vụ du khách và người sưu tầm. Dù vậy, những bức quen thuộc vẫn được in lại theo ván cũ, giữ nguyên bố cục.
Giấy dó quét điệp và bảng màu từ cây cỏ
Điểm đặc trưng nhất của tranh Đông Hồ là chất giấy. Giấy dó làm từ vỏ cây dó, được quét lên một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn. Lớp điệp làm mặt giấy ánh lên lấp lánh khi nghiêng dưới ánh sáng.
Màu in truyền thống lấy từ tự nhiên:
- Màu đen từ than lá tre hoặc than rơm.
- Màu đỏ từ sỏi son, đá son.
- Màu vàng từ hoa hoè.
- Màu xanh từ lá chàm.
Mỗi màu in bằng một ván khắc riêng, in lần lượt, ván nét đen in sau cùng để khép hình. Vì vậy tranh thật có thể lệch màu nhẹ ở mép, đó là dấu tay chứ không phải lỗi.
Đọc nghĩa những bức tranh quen
| Bức tranh | Hình ảnh | Lời chúc |
|---|---|---|
| Gà đại cát | Con gà trống oai vệ | Chữ "đại cát" là may mắn lớn; gà gắn với văn, võ, dũng, nhân, tín trong cách nói dân gian |
| Lợn đàn | Lợn mẹ cùng đàn lợn con | Sung túc, con cháu đông vui |
| Vinh hoa, Phú quý | Em bé ôm gà, em bé ôm vịt | Con cái khoẻ mạnh, gia đình đủ đầy |
| Đám cưới chuột | Đoàn chuột rước dâu, dâng lễ cho mèo | Tiếng cười châm biếm thói hống hách, ăn hối lộ |
Đám cưới chuột là bức đáng chú ý: nó không chỉ là lời chúc mà còn là một lời phê phán xã hội kín đáo. Người treo bức này trong nhà ngày Tết là đang treo một nụ cười, chứ không phải bùa may.
Tranh Đông Hồ khác tranh Hàng Trống thế nào
Người mới xem tranh hay nhầm hai dòng này. Tranh Hàng Trống gắn với phố Hàng Trống ở Hà Nội, in nét bằng ván rồi tô màu bằng tay, màu sắc tươi, nét mảnh, đề tài thường là tranh thờ và tranh tứ bình. Tranh Đông Hồ in màu hoàn toàn bằng ván, mảng màu phẳng, nét đậm, đề tài gần với đời sống nông thôn. Hai dòng đều quý, chỉ khác tinh thần.
Nhận ra tranh in thủ công
Tranh in máy trên giấy công nghiệp có mặt giấy trắng phẳng, không ánh điệp, màu đều tăm tắp. Tranh thủ công có mặt giấy hơi sần, nghiêng lên thấy ánh lấp lánh, mép giấy thường không thẳng tuyệt đối. Màu thủ công cũng trầm hơn, ít chói. Người bán tử tế sẽ nói rõ bức nào in tay, bức nào in máy; hai loại có giá khác nhau là chuyện đương nhiên.
Treo tranh cho bền màu
Màu tự nhiên rất kỵ nắng. Treo tranh ở chỗ ánh sáng gián tiếp, tránh cửa sổ hướng tây. Nên đóng khung có kính hoặc mica, lót một tấm nền khô phía sau, để cách tường một chút cho thoáng hơi. Mùa nồm có thể đặt gói hút ẩm trong khung.
Đừng dán tranh bằng băng keo trực tiếp lên mặt giấy dó; khi gỡ sẽ rách lớp điệp. Tranh treo gần bàn thờ thì giữ khoảng cách với nhang đèn, vì giấy dó rất dễ bén lửa.
Tranh Đông Hồ làm quà
Chọn bức nào cho từng gia đình
Không cần treo cả bộ. Một bức là đủ cho một mảng tường, hai bức thì treo thành cặp cân nhau. Nhà có trẻ nhỏ hay chọn Vinh hoa và Phú quý, hai bức em bé ôm gà, ôm vịt đi thành đôi, treo hai bên cửa phòng hoặc hai bên kệ sách. Nhà vừa có cháu hay chọn Lợn đàn vì hình ảnh đàn con quây quần. Người làm việc văn phòng thích Gà đại cát, dáng gà đứng thẳng, đầu ngẩng, hợp với bàn làm việc. Đám cưới chuột hợp góc đọc sách hay phòng khách của những nhà thích chuyện vui, vì nó gợi chuyện hơn là chúc. Phòng ngủ thì chọn bức màu dịu, đặt thấp vừa tầm mắt khi ngồi.
Kích thước khung nên rộng hơn tranh vài phân để có viền trắng hoặc viền giấy mộc quanh tranh. Viền giúp bức tranh nhỏ trông chững chạc trên tường lớn. Khung gỗ mộc, sơn mờ hợp với chất giấy dó hơn khung nhựa bóng, vì không giành mất ánh điệp của mặt giấy.
Một bức gà đại cát hay lợn đàn là quà Tết vừa túi tiền, đậm chất Việt, đặc biệt hợp để gửi bạn bè nước ngoài. Khi tặng, kèm vài dòng giải nghĩa sẽ khiến món quà có chiều sâu hơn. Với người thích phối tranh cùng một món linh vật nhỏ, có thể xem các linh vật trang trí ở Vật Phẩm Phong Thuỷ để chọn món hợp con giáp của năm.