Thần Tài và Ông Địa là ai: gốc gác hai vị thần quen nhất của nhà buôn Việt và cách thờ cho gọn gàng
Trả lời ngắn: Ông Địa là vị thần giữ đất nơi mình ở, gốc từ tín ngưỡng Thổ Địa rất lâu đời ở cả Việt Nam lẫn Trung Hoa. Thần Tài là vị thần cai quản tiền của, được người Việt thờ rộng rãi qua giao lưu với cộng đồng người Hoa. Hai vị thường được thờ chung trên một bàn thờ nhỏ đặt sát đất, quay ra cửa, nhất là trong nhà buôn bán.
Ông Địa: vị thần của mảnh đất mình đứng
Thờ thần đất là một trong những tầng tín ngưỡng cổ nhất của cư dân nông nghiệp. Mỗi làng có thần, mỗi mảnh đất cũng có "chủ". Người Việt gọi là Thổ Địa, Thổ Công hay thân mật là Ông Địa. Trong nhiều gia đình miền Bắc, Thổ Công được thờ trên bàn thờ gia tiên, còn trong cửa tiệm miền Nam, Ông Địa ngồi cạnh Thần Tài dưới đất.
Tượng Ông Địa quen thuộc là ông già bụng to, cười rạng rỡ, tay cầm quạt hoặc tẩu thuốc. Hình tượng vui vẻ ấy khiến nhiều người nghĩ Ông Địa là "thần vui", nhưng cốt lõi vẫn là ý: ở đâu thì biết ơn đất đó, giữ đất đó sạch và yên.
Thần Tài: nhiều gương mặt, một ý nguyện
Thần Tài trong văn hoá Trung Hoa không chỉ có một nhân vật. Có văn tài thần, có võ tài thần, mỗi vùng thờ một vị khác nhau theo truyền thuyết riêng. Tượng Thần Tài phổ biến ở Việt Nam là ông quan mặc áo đỏ hoặc vàng, đội mũ, tay cầm thỏi vàng hay như ý. Người Việt tiếp nhận hình tượng này qua giao thương với người Hoa ở Chợ Lớn, Hội An và các phố buôn, rồi bản địa hoá thành cặp đôi với Ông Địa.
Vì nguồn gốc đa dạng, chuyện "Thần Tài thật sự là ai" không có một câu trả lời duy nhất. Bài này chỉ nói những điều chắc: đây là vị thần của sự đủ đầy, được thờ để cầu buôn may bán đắt và nhắc người buôn giữ chữ tín.
Vì sao bàn thờ lại đặt sát đất
Bàn thờ Thần Tài Ông Địa thường đặt sát nền nhà, trong góc, quay ra cửa chính. Lý giải phổ biến là Ông Địa là thần đất nên phải ở gần đất, còn quay ra cửa để "đón khách". Đây là quan niệm dân gian, không có văn bản quy định. Nhà phố hẹp không có góc phù hợp thì đặt ở chỗ sạch, khô, không ai giẫm qua, không ngay cạnh nhà vệ sinh là đủ tử tế.
| Việc | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Chỗ đặt | Góc khô, sạch, dễ lau | Cạnh cửa nhà vệ sinh, dưới bồn rửa |
| Đồ cúng | Nước sạch, hoa, trái cây tươi | Đồ để lâu ngày bốc mùi |
| Nhang đèn | Đèn điện, nhang đặt xa vật dễ cháy | Nến cháy suốt đêm khi đóng cửa tiệm |
Ngày vía mùng 10 tháng Giêng và chuyện mua vàng
Ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch được coi là ngày vía Thần Tài. Nhiều nhà buôn cúng lớn hơn ngày thường. Tục mua vàng ngày vía thì muộn hơn, chủ yếu do các tiệm vàng đẩy lên trong vài chục năm gần đây. Ngày đó giá vàng thường cao, hàng đông, người mua chen lấn.
Mua vàng hay không là chuyện tài chính của từng nhà và nên tự lập kế hoạch. Không có tục lệ nào nói không mua vàng ngày vía thì cả năm thất bát. Câu "mua một chỉ lấy hên" nghe vô hại, nhưng nó dựa vào đúng kiểu giục quyết nhanh mà người tỉnh táo nên dè chừng.
Chọn tượng: cỡ, chất liệu và cái tâm của thợ
Tượng Thần Tài Ông Địa thường bằng sứ, gốm, bột đá, đồng hoặc gỗ. Sứ dễ lau, giá phải chăng, hợp tiệm nhỏ. Đồng nặng, bền, nhưng phải lau để khỏi xỉn. Bột đá đẹp lúc mới, dễ mẻ khi va chạm. Kích cỡ nên vừa với bàn thờ: tượng quá to so với bệ nhìn chật chội, mất vẻ trang nghiêm.
Thứ đáng nhìn kỹ là nét mặt và đường nét áo. Tượng làm cẩn thận có mắt cân, nếp áo mềm, nước men đều, không bọt khí. Lời rao "tượng đã khai quang, đã nạp linh khí, linh hơn tượng thường" là điều không ai kiểm chứng được; nếu muốn làm lễ, gia đình có thể nhờ thầy ở chùa, đình quen biết.
Giữ bàn thờ gọn gàng và an toàn
Bàn thờ dưới đất dễ bám bụi, dễ bị nước lau nhà bắn vào. Mỗi tuần lau một lần bằng khăn sạch riêng, thay nước, bỏ hoa héo. Bát nhang đầy chân nhang thì rút bớt, để lại vài chân là được.
Vì bàn thờ thấp, trẻ con và chó mèo dễ chạm vào. Nhang đang cháy ở tầm tay trẻ là chuyện cần tránh. Nhiều tiệm đã chuyển sang đèn điện, chỉ thắp nhang lúc có người trông. Đóng cửa tiệm về nhà thì tắt nến, kiểm tra tàn nhang. Những vụ cháy cửa hàng do nhang đèn không hề hiếm.
Thờ ở nhà riêng có khác thờ ở cửa tiệm
Nhiều gia đình không buôn bán vẫn thờ Thần Tài Ông Địa vì thói quen của ông bà. Điều đó không sai, nhưng nên hiểu vì sao mình thờ. Ở cửa tiệm, bàn thờ là chỗ người buôn tự nhắc mình giữ chữ tín, giữ cân đúng, giữ giá thật. Ở nhà riêng, ý nghĩa nghiêng về biết ơn mảnh đất đang ở và mong gia đạo đủ đầy. Nhà đã có bàn thờ gia tiên trang trọng mà không gian chật thì không bắt buộc lập thêm bàn thờ dưới đất; nhiều gia đình miền Bắc vẫn thờ Thổ Công ngay trên ban thờ chính. Chuyển nhà, chuyển tiệm thì làm một lễ nhỏ xin phép rồi mang tượng theo, lau sạch trước khi đặt vào chỗ mới.
Nếu đang tìm một cặp tượng cho cửa tiệm mới, có thể tham khảo các mẫu Thần Tài Ông Địa ở Vật Phẩm Phong Thuỷ và chọn cỡ theo kích thước bàn thờ đã đo sẵn.