Ekeko và hội chợ Alasitas ở Bolivia: thần sung túc vùng Andes, đồ tí hon cầu ước và điểm giống Thần Tài
Trả lời ngắn: Ekeko là vị thần của sự sung túc, phúc lộc trong văn hoá Aymara vùng Andes, phổ biến ở Bolivia và miền Nam Peru. Tượng Ekeko là một người đàn ông thấp, có ria, miệng cười, tay dang rộng, khắp người đeo đầy đồ tí hon: túi gạo, tiền giấy mini, nhà, xe, đồ gia dụng. Ở hội chợ Alasitas tại La Paz, người dân mua phiên bản thu nhỏ của điều mình mong, đem ban phước, rồi treo lên Ekeko trong nhà. Ekeko có nhiều nét giống Thần Tài, Ông Địa của người Việt, kể cả tục "mời" thuốc lá.
Ekeko là ai
Hình tượng Ekeko có gốc từ tín ngưỡng của người Aymara trước khi người Tây Ban Nha đến, với những tượng nhỏ cầu mùa màng, sung túc. Qua thời thuộc địa, hình dáng của ông thay đổi: từ tượng đá nhỏ thành một người đàn ông mặc áo poncho, đội mũ len có hai tai kiểu Andes, mặt tròn vui vẻ. Người ta tin Ekeko đem lại của cải, nhà cửa, may mắn trong làm ăn và cả trong tình duyên.
Tượng Ekeko thường bằng thạch cao hay gốm, cao một hai gang tay, miệng có một lỗ nhỏ. Lỗ ấy dành cho điếu thuốc, chi tiết sẽ nói ở dưới.
Hội chợ Alasitas: mua điều ước thu nhỏ
Alasitas là hội chợ mở ở La Paz, Bolivia, bắt đầu từ ngày 24 tháng 1 hằng năm và kéo dài vài tuần. Tên gọi được giải thích là từ tiếng Aymara, nghĩa là "mua đi". Các sạp hàng bày la liệt đồ tí hon: nhà mấy tầng, xe hơi, xe tải, túi gạo, bao bột, hộ chiếu, bằng tốt nghiệp, cả tiền giấy in thu nhỏ. Người mua chọn đúng thứ mình muốn có trong năm.
Đúng trưa ngày khai mạc, người ta mang đồ vừa mua đi cho thầy cúng truyền thống hoặc linh mục ban phước, có khi rắc hoa, rượu, khói hương. Rồi đem về treo lên tượng Ekeko hay đặt quanh ông. Hội chợ Alasitas đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, như một nghi lễ vừa tín ngưỡng vừa vui chơi của cả cộng đồng.
Ekeko và Thần Tài: giống và khác
| Ekeko (Andes) | Thần Tài, Ông Địa (Việt Nam) | |
|---|---|---|
| Vai trò | Đem sung túc, đủ đầy | Giữ đất, đem tài lộc buôn bán |
| Dáng | Người đàn ông vui vẻ, bụng tròn, tay dang | Ông Địa bụng phệ cười hiền, Thần Tài cầm thỏi vàng |
| Lễ vật quen | Đồ tí hon, thuốc lá, rượu, hoa giấy | Nhang, hoa, trái cây, có khi thuốc lá, rượu |
| Dịp chính | Hội chợ Alasitas đầu năm dương lịch | Ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng âm lịch |
Hai vị thần ở hai đầu Trái Đất mà giống nhau đến lạ: đều là những vị thần gần gũi, vui tính, được "mời" thuốc lá như mời một người bạn. Điều này cho thấy ước mong đủ ăn đủ mặc là ước mong chung, và người ta thích hình dung thần tài lộc như một ông chú dễ chịu hơn là một vị thần nghiêm khắc.
Chuyện điếu thuốc trên miệng Ekeko
Ở Bolivia có tục châm một điếu thuốc, gắn vào miệng Ekeko vào một số ngày nhất định trong tuần, để ông "hút" và vui lòng. Nếu thuốc cháy hết đều, người ta coi là điềm tốt. Người Việt thờ Ông Địa cũng có nơi đặt điếu thuốc châm sẵn trên bàn thờ.
Về an toàn, điếu thuốc cháy trên tượng thạch cao, cạnh hoa giấy và tiền giấy tí hon là nguy cơ cháy thật. Nếu muốn giữ tục, đặt Ekeko trên mặt đá hay kim loại, xa rèm và giấy, có người ở nhà trông tới khi thuốc tắt. Khói thuốc trong phòng kín không tốt cho trẻ em và người có bệnh hô hấp; mở cửa thông gió hoặc bỏ phần thuốc lá, chỉ giữ phần đồ tí hon.
Đồ tí hon cầu ước: hiểu cho vui
Mua một chiếc nhà tí hon không làm ra ngôi nhà thật. Người Bolivia hiểu điều đó và chơi Alasitas với tâm thế nửa tin nửa vui: món đồ là lời nhắc về mục tiêu trong năm, và hội chợ là dịp gặp gỡ. Nếu đem tục này về Việt Nam, có thể dùng như cách cả nhà ngồi lại đầu năm, mỗi người chọn một món tí hon cho điều mình muốn cố gắng, rồi cùng nhau lập kế hoạch thật. Chuyện tiền bạc, nhà cửa, vẫn cần kế hoạch tài chính tự mình lập, không giao cho vị thần nào.
Cũng nên tránh xu hướng mua dồn hàng loạt đồ tí hon vì sợ "thiếu món nào mất lộc món ấy". Ekeko vui tính, không đòi hỏi người ta tiêu tiền để chứng minh lòng thành.
Bày Ekeko ở nhà Việt
- Không đặt Ekeko lên bàn thờ gia tiên hay chung bệ với Thần Tài, Ông Địa. Mỗi vị thuộc một truyền thống; đặt riêng ở kệ phòng khách hay quầy tính tiền là hợp.
- Tượng thạch cao dễ vỡ và hút ẩm, đặt nơi khô, không sát tường ẩm.
- Đồ tí hon treo trên tượng rất nhỏ, có thể bị trẻ giật ra ngậm; đặt cao ngoài tầm với.
- Thỉnh thoảng phủi bụi, thay món đồ tí hon cũ bằng món mới khi mục tiêu đã đạt, cũng là cách người Bolivia làm.
Với người Việt muốn chăm chút góc Thần Tài, Ông Địa của nhà mình song song với một vị thần phương xa, nhóm Thần Tài, Ông Địa trên vatphamphongthuy.com có tượng và đồ thờ theo nếp quen; hai góc tách riêng, mỗi góc một câu chuyện.