Năm mới kiểu Đức: lợn may mắn, thợ cạo ống khói, bọ rùa và những món Glücksbringer người Đức tặng nhau
Trả lời ngắn: người Đức gọi những món đem may là Glücksbringer, và tặng nhau nhiều nhất vào dịp năm mới dương lịch (Silvester). Năm món quen thuộc là lợn may mắn (thường làm bằng bánh hạnh nhân), hình thợ cạo ống khói, chậu cỏ bốn lá, bọ rùa và đồng xu nhỏ. Mỗi món có lý do dân gian riêng, từ chuyện chuồng lợn là tài sản tới chuyện ống khói thông thì bếp ấm. Tục đổ chì đoán vận đêm giao thừa đã gần như bị bỏ vì chì độc, nhiều nhà chuyển sang sáp.
Lợn may mắn: "đã có lợn" nghĩa là gặp may
Trong tiếng Đức có thành ngữ "Schwein gehabt", dịch sát là "đã có con lợn", nghĩa là may mắn thoát nạn hay gặp may bất ngờ. Có nhiều cách giải thích: thời xưa, nhà nào có lợn là có thịt qua mùa đông, nghĩa là không đói; hoặc ở các cuộc thi đấu thời Trung cổ, người về chót được tặng một con lợn như giải an ủi, tức "chẳng thắng mà vẫn có quà". Cách giải thích nào cũng là truyền miệng.
Cuối năm, các tiệm bánh Đức bán lợn bằng bánh hạnh nhân (marzipan) màu hồng, có khi ngậm đồng xu hay cỏ bốn lá. Người ta tặng nhau, ăn luôn, hoặc bày trên bàn tiệc. Hình lợn cũng in trên thiệp, làm heo đất, móc khoá.
Thợ cạo ống khói: chạm vào áo cho may
Ở Đức, Áo và nhiều nước Trung Âu, thợ cạo ống khói mặc đồ đen, đội mũ cao, là hình ảnh may mắn. Lý do rất đời thường: thời nhà nào cũng sưởi bằng lò củi, lò than, ống khói tắc là nguy cơ cháy nhà, ngộ độc khói. Người thợ đến thông ống khói là đem lại bếp ấm và an toàn. Gặp thợ ống khói trên đường, có người xin chạm vào nút áo hay vệt bồ hóng trên áo anh để lấy may. Đầu năm, thợ ống khói đi chúc Tết khách hàng cũng là tục cũ ở nhiều nơi.
Hình thợ ống khói tí hon, cầm chổi và thang, thường được gắn lên chậu cỏ may mắn hay hộp quà.
Cỏ bốn lá, bọ rùa, đồng xu
- Cỏ may mắn: chậu chua me bốn lá bán đầy ở siêu thị Đức cuối năm. Ai cũng biết đây là cây trồng luôn ra bốn lá, không phải cây đột biến hiếm; nó là món quà xanh dễ thương.
- Bọ rùa: tiếng Đức gọi là "bọ của Đức Mẹ" (Marienkäfer). Bọ rùa ăn rệp hại cây, nên nhà nông quý nó. Bọ rùa bay đậu lên người được coi là điềm lành, không ai được giết.
- Đồng xu may mắn: một đồng xu nhỏ, có khi được đánh bóng, tặng để bỏ vào ví với ý "ví không bao giờ trống".
- Móng ngựa: món may mắn chung của nhiều nước châu Âu, cũng có mặt trong bộ Glücksbringer.
Đổ chì đoán vận: tục cũ bị bỏ vì độc
Đêm giao thừa, nhiều nhà Đức từng chơi trò Bleigießen: nung chảy một mẩu chì nhỏ trên thìa qua ngọn nến, đổ vào bát nước lạnh, rồi đoán hình thù đông cứng để đoán vận năm mới. Hình con tàu là đi xa, hình trái tim là tình yêu. Về sau, người ta nhận ra hơi chì và mẩu chì có hại, nhất là với trẻ em. Bộ đổ chì truyền thống đã bị hạn chế bán ở châu Âu, và nhiều nhà chuyển sang dùng sáp hoặc kim loại khác an toàn hơn.
Bài học áp dụng cho cả nhà Việt: một tục vui không đáng để đánh đổi sức khoẻ. Nếu muốn chơi trò đoán hình với con đêm giao thừa, dùng sáp nến màu nhỏ giọt vào nước, có người lớn cầm nến, bàn đặt xa rèm.
So với Tết của người Việt
| Đức | Việt Nam | Ý chung |
|---|---|---|
| Lợn may mắn | Heo đất, mâm cỗ có thịt | Đủ ăn, có của để dành |
| Thợ ống khói chúc năm mới | Tục xông đất đầu năm | Người đầu tiên tới nhà đem điều lành |
| Đồng xu may mắn | Lì xì đầu năm | Ví không trống, tiền bạc lưu thông |
| Đổ chì đoán vận | Xin quẻ đầu năm | Muốn biết trước năm mới ra sao |
Hai nơi xa nhau nhưng cùng có ý chọn "người đầu tiên tới nhà". Ở Đức, đó là thợ ống khói, người mang bếp ấm; ở Việt Nam, là người xông đất hợp tuổi, vui tính. Cả hai đều nói về ước mong người tới đầu năm đem theo điều tốt.
Làm một giỏ Glücksbringer tặng bạn
- Một chậu cỏ bợ hay chua me bốn lá nhỏ.
- Một con lợn bằng bánh hạnh nhân, hoặc heo đất nhỏ nếu người nhận không ăn ngọt.
- Một đồng xu sáng bóng trong túi vải.
- Một tấm thiệp vẽ bọ rùa, viết vài dòng kể ý nghĩa từng món.
Món quà như vậy không đắt, nhưng có câu chuyện, hợp tặng đồng nghiệp người Đức hay bạn bè thích văn hoá châu Âu vào dịp năm mới dương lịch. Nếu tặng nhà có trẻ nhỏ, đồng xu và đồ tí hon nên để trong hộp kín, vì trẻ có thể nuốt.
Không biến may mắn thành áp lực
Người Đức tặng Glücksbringer cho vui, không ai bảo "thiếu món nào là xui". Đó là tinh thần đáng học: lời chúc là quà, không phải bùa phải mua đủ bộ. Một món nhỏ, chọn đúng người, kèm một câu chuyện, là đủ.
Nếu muốn thêm một món mang nghĩa giữ của theo kiểu Á Đông vào giỏ quà, mục tiền xu, tiền cổ trên vatphamphongthuy.com có những đồng xu nhỏ hợp bỏ ví, đúng tinh thần "đồng xu may mắn" của người Đức.