Lễ Día de Muertos: bàn thờ ofrenda, hoa vạn thọ, đầu lâu đường và chỗ gần với bàn thờ gia tiên Việt
Trả lời ngắn: Día de Muertos, Ngày của người đã khuất, là lễ của người Mexico vào ngày 1 và 2 tháng Mười Một, khi các gia đình tin rằng linh hồn người thân trở về thăm nhà. Họ dựng bàn thờ ofrenda có ảnh người đã khuất, hoa vạn thọ màu cam, nến, nước, muối, bánh pan de muerto, đầu lâu bằng đường và những món người đó từng thích, rồi ra nghĩa trang dọn dẹp, trang trí mộ. Đây không phải Halloween kiểu Mexico mà là một lễ tưởng nhớ, rất gần với giỗ, Thanh minh và rằm tháng Bảy của người Việt. Ai muốn giữ một món liên quan ở nhà Việt thì nên hiểu nó thuộc về ký ức gia đình, không phải đồ trang trí rùng rợn.
Các bài trước trong chủ đề châu Âu và châu Mỹ đã kể về Ekeko của vùng Andes và búp bê lo âu của Guatemala. Bài này dành cho lễ hội nổi tiếng nhất của Mỹ Latin, vốn được người Việt biết nhiều qua phim hoạt hình nhưng thường bị hiểu lệch. Thông tin dưới đây là những điều phổ biến; cách đón lễ khác nhau nhiều giữa các vùng của Mexico và giữa các gia đình.
Một lễ hội hai gốc
Día de Muertos là chỗ gặp nhau của hai dòng chảy. Dòng thứ nhất là tục tưởng nhớ người chết của các dân tộc bản địa vùng Trung Mỹ từ trước khi người Tây Ban Nha tới, trong đó có người Mexica (thường gọi là Aztec). Dòng thứ hai là hai ngày lễ Công giáo: lễ Các Thánh ngày 1 và lễ Các Linh Hồn ngày 2 tháng Mười Một. Sau khi Công giáo vào Mexico, các tục bản địa được dời về đúng hai ngày này và hoà với nghi lễ nhà thờ.
Vì vậy trên một bàn thờ ofrenda thường thấy cả thánh giá, tượng Đức Mẹ Guadalupe lẫn hoa vạn thọ, nhang copal, những thứ có gốc bản địa. Người Mexico đón lễ này phần lớn là người Công giáo, và họ không thấy hai thứ đó mâu thuẫn. Người Việt đọc tới đây sẽ thấy quen: nhiều gia đình Công giáo Việt Nam vẫn giữ bàn thờ ông bà, vẫn đi tảo mộ, theo cách mà Giáo hội đã chấp nhận là tưởng nhớ tổ tiên.
UNESCO đã ghi danh lễ hội dành cho người đã khuất của các cộng đồng bản địa Mexico vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể.
Hai ngày, hai nhóm linh hồn
Theo cách đón phổ biến, ngày 1 tháng Mười Một dành cho trẻ em đã mất, gọi là các "thiên thần nhỏ"; bàn thờ có đồ chơi, kẹo, sữa, nến trắng. Ngày 2 dành cho người lớn; bàn thờ có món ăn, rượu tequila hay mezcal, thuốc lá, cà phê, những thứ người đó từng thích. Một số vùng bắt đầu chuẩn bị từ cuối tháng Mười, có vùng dành riêng ngày cho những người mất do tai nạn.
Gia đình ra nghĩa trang dọn cỏ, sơn sửa mộ, rắc cánh hoa, thắp nến, có nơi ngồi cả đêm bên mộ, ăn uống, kể chuyện, chơi nhạc. Những đêm ở nghĩa trang trên đảo Janitzio, hồ Pátzcuaro, bang Michoacán là hình ảnh nổi tiếng nhất.
Đọc một bàn thờ ofrenda từng món
| Món | Ý nghĩa thường được giải thích | Gần với thứ gì của người Việt |
|---|---|---|
| Ảnh người đã khuất | Cho biết bàn thờ dành cho ai, mời người đó về | Ảnh thờ, bài vị |
| Hoa vạn thọ cam (cempasúchil) | Màu và mùi dẫn đường cho linh hồn, cánh hoa rải thành lối từ cửa tới bàn thờ | Hoa cúc vàng, hoa vạn thọ trên bàn thờ ngày Tết |
| Nến | Ánh sáng soi đường | Đèn dầu, nến trên bàn thờ |
| Nhang copal | Khói thơm thanh tẩy, có gốc bản địa | Nhang, trầm |
| Ly nước | Cho linh hồn đỡ khát sau đường xa | Chén nước trên bàn thờ |
| Muối | Thanh tẩy | Đĩa muối gạo khi cúng cô hồn |
| Pan de muerto | Bánh mì ngọt có hình xương bắt chéo trên mặt | Bánh chưng, bánh trái dâng cúng |
| Đầu lâu đường (calavera) | Thường viết tên người đã khuất hoặc người sống lên trán, nhắc rằng cái chết là một phần đời | Không có món tương đương |
| Giấy cắt hoa (papel picado) | Giấy mỏng cắt hoa văn, lay trong gió, gợi sự mong manh | Gần với cách dùng giấy màu, vàng mã về chất liệu, khác về cách dùng vì không đốt |
| Món ăn, đồ uống người đó thích | Mời người thân dùng bữa | Mâm cỗ ngày giỗ |
| Đồ dùng cá nhân | Kính, mũ, đàn, đồ chơi gợi nhớ người đó | Ít thấy trên bàn thờ Việt |
Nhiều bàn thờ có nhiều tầng. Có cách giải thích hai tầng là trời và đất, ba tầng là trời, đất và cõi chết, bảy tầng là các bậc linh hồn phải đi qua. Cách giải thích này khác nhau tuỳ nơi và tuỳ người kể, không có một chuẩn chung.
Hoa vạn thọ: loài hoa chung của hai nước
Cempasúchil là tên tiếng Nahuatl của loài hoa mà người Việt gọi là vạn thọ, cùng chi Tagetes, quê gốc ở Mexico và Trung Mỹ. Ở miền Nam Việt Nam, vạn thọ là hoa không thể thiếu ngày Tết, được trưng hai bên bàn thờ với ý sống lâu. Ở Mexico, chính loài hoa đó dẫn đường cho người đã khuất trở về. Một bông hoa, hai lời chúc: một bên chúc người sống thọ, một bên mời người đã khuất về nhà. Đây có lẽ là điểm gặp gỡ thú vị nhất giữa hai nền văn hoá.
La Catrina và đầu lâu: không phải để doạ
Hình ảnh quen nhất của Día de Muertos là bộ xương phụ nữ đội mũ rộng vành gắn lông, gọi là La Catrina. Hình này bắt nguồn từ một bản khắc châm biếm của hoạ sĩ José Guadalupe Posada đầu thế kỷ hai mươi, chế giễu những người Mexico chối bỏ gốc gác để học đòi giới thượng lưu châu Âu. Sau đó hoạ sĩ Diego Rivera vẽ Catrina vào một bức bích hoạ nổi tiếng và đặt cho cái tên này. Ý gốc là: giàu hay nghèo, chết rồi ai cũng chỉ là bộ xương.
Đầu lâu đường, hình xương trên bánh, búp bê xương mặc áo cưới đều theo tinh thần đó: nhìn thẳng vào cái chết với chút hài hước, không né tránh. Người Việt quen kiêng nói tới cái chết trong nhà sẽ thấy lạ, nhưng nếu nhìn kỹ, mâm cỗ ngày giỗ với tiếng cười nói của con cháu cũng là một cách sống chung với ký ức người đã mất mà không chìm trong buồn bã.
Vì sao không phải là Halloween Mexico
- Đối tượng: Halloween ngày nay ở Mỹ chủ yếu là lễ hoá trang, ma quỷ, xin kẹo. Día de Muertos dành cho người thân đã khuất của chính gia đình.
- Tinh thần: Halloween chơi với nỗi sợ; Día de Muertos là đoàn tụ, tưởng nhớ.
- Không gian: Halloween diễn ra ngoài phố; Día de Muertos diễn ra ở bàn thờ trong nhà và ở mộ.
- Thời điểm: gần nhau vì cùng gắn với lễ Các Thánh của Kitô giáo, nhưng là hai lễ riêng.
Các cuộc diễu hành lớn với xương và Catrina ở thủ đô Mexico là chuyện khá mới, phát triển mạnh sau khi một bộ phim điệp viên quốc tế dựng cảnh diễu hành như vậy. Với nhiều gia đình Mexico, lễ thật vẫn là bàn thờ và nghĩa trang.
Đặt cạnh tục thờ cúng tổ tiên Việt
| Điểm so | Día de Muertos | Thờ cúng tổ tiên Việt |
|---|---|---|
| Thời gian | Hai ngày mỗi năm, cố định theo dương lịch | Quanh năm: rằm, mùng một, giỗ, Tết, Thanh minh, rằm tháng Bảy |
| Bàn thờ | Dựng tạm cho dịp lễ, dỡ sau lễ | Cố định quanh năm |
| Ảnh và tên | Ảnh, tên viết trên đầu lâu đường | Ảnh, bài vị, gia phả |
| Ra mộ | Dọn mộ, trang trí, ở lại đêm | Tảo mộ dịp Thanh minh, cuối năm |
| Cách nói về cái chết | Hài hước, đầu lâu, Catrina | Kiêng kỵ, trang nghiêm |
| Đốt đồ | Thường không đốt | Đốt vàng mã ở nhiều gia đình |
| Linh hồn trẻ nhỏ | Có ngày riêng | Không có ngày riêng phổ biến |
Hai bên giống nhau ở điều cốt lõi: người đã khuất vẫn là thành viên gia đình, cần được mời về, được dọn cho một bữa ăn, được kể chuyện. Muốn thấy thêm một hình tượng Mỹ Latin gần với tín ngưỡng Việt, có thể đọc bài Ekeko và hội chợ Alasitas, nơi vị thần sung túc vùng Andes được so với Thần Tài.
Món nào hợp mang về nhà Việt
- Tượng Catrina gốm hay giấy bồi: hợp đặt ở kệ sách, phòng khách như một món nghệ thuật dân gian. Kèm một tấm thiệp kể về Posada và ý châm biếm của bức khắc gốc.
- Dây giấy cắt papel picado: treo được trong bữa tiệc, góc học tập. Giấy mỏng dễ cháy, giữ xa nến và bếp.
- Tượng gỗ alebrije nhiều màu: những con thú tưởng tượng chạm gỗ và vẽ màu của vùng Oaxaca, không phải đồ lễ, rất hợp phòng trẻ, miễn là món đủ to, không có chi tiết rời.
- Đầu lâu đường: làm bằng đường và trang trí bằng phẩm màu, chủ yếu để bày chứ không để ăn, và không giữ được lâu trong khí hậu ẩm. Mua bản gốm hoặc nhựa nếu muốn giữ.
- Không mang bàn thờ ofrenda về đặt cạnh bàn thờ gia tiên. Bàn thờ ofrenda là của một gia đình cụ thể cho người thân cụ thể; đặt nó cạnh ông bà nhà mình là lẫn hai câu chuyện. Bài vật phẩm tôn giáo nước ngoài và bàn thờ nhà Việt có nói cách giữ khoảng cách giữa các góc thờ.
Ví dụ: một gia đình Việt Mexico ở Sài Gòn
Chị Vy lấy chồng người Mexico, sống ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bố chồng mất hai năm trước. Nhà có bàn thờ gia tiên bên ngoại ở phòng khách. Đầu tháng Mười Một, chồng chị dựng một bàn ofrenda nhỏ trên chiếc bàn phụ ở phòng ăn, có ảnh bố, một ly cà phê đen vì ông thích cà phê, bánh mì ngọt tự nướng theo công thức pan de muerto, một bó vạn thọ mua ở chợ hoa và vài ngọn nến điện. Các con của chị viết tên ông nội lên một chiếc đầu lâu bằng gốm tự vẽ. Hai ngày sau, bàn ofrenda được dỡ đi, hoa đem cắm lên bàn thờ ông bà bên ngoại. Không ai thấy hai nếp thờ cúng giẫm lên nhau.
Sai lầm thường gặp
- Coi là lễ hội hoá trang ma quỷ và tổ chức tiệc "xương sọ" ồn ào. Người Mexico ở Việt Nam có thể thấy bị tổn thương.
- Vẽ mặt Catrina chỉ để chụp ảnh mà không biết gì về ý nghĩa. Không ai cấm, nhưng nhiều người Mexico mong người ngoài hiểu đó là cách tưởng nhớ chứ không phải phục trang Halloween.
- Thắp nến thật cạnh dây giấy papel picado. Giấy mỏng bắt lửa rất nhanh. Dùng nến điện, hoặc treo giấy xa ngọn lửa.
- Gán cho đầu lâu ý nghĩa "trấn yểm". Đầu lâu trong lễ này là lời nhắc nhẹ nhàng về đời người, không phải bùa.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Muốn tổ chức Día de Muertos ở trường, ở công ty: mời người Mexico trong cộng đồng tham gia và để họ dẫn dắt, thay vì tự dựng theo ảnh mạng.
- Gia đình có tang và đang trong giai đoạn đau buồn kéo dài: nghi lễ có thể giúp, nhưng nếu nỗi buồn ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, công việc nhiều tháng liền thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
- Muốn tìm hiểu sâu về nguồn gốc bản địa của lễ: đọc tài liệu của các bảo tàng nhân học và hồ sơ di sản của UNESCO.
Với gia đình muốn đặt một món nhỏ gợi nhớ người thân trên bàn làm việc, cạnh ảnh, theo cách nhẹ nhàng của người Mexico, có thể xem mục vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ; còn hoa vạn thọ thì ra chợ hoa gần nhà là có, đúng loài hoa người Mexico dùng.