Dreamcatcher của người Ojibwe: chuyện người mẹ nhện, cách treo và chuyện tôn trọng văn hoá bản địa
Trả lời ngắn: dreamcatcher (vòng bắt giấc mơ) bắt nguồn từ người Ojibwe, một dân tộc bản địa vùng Ngũ Đại Hồ ở Bắc Mỹ. Theo truyền thống, đó là chiếc vòng nhỏ bằng cành liễu uốn, đan lưới như mạng nhện, treo trên nôi trẻ để giấc mơ xấu mắc vào lưới, còn giấc mơ lành đi qua lỗ giữa. Từ nửa sau thế kỷ trước, nó lan sang nhiều cộng đồng bản địa khác rồi thành món trang trí đại trà khắp thế giới. Treo một chiếc trong nhà là được, nhưng nên biết câu chuyện gốc, ưu tiên hàng của nghệ nhân bản địa, và không treo trong nôi trẻ sơ sinh.
Câu chuyện người mẹ nhện
Người Ojibwe kể về Asibikaashi, Người Mẹ Nhện, người chăm lo cho con cái của dân tộc. Khi con cháu tản đi khắp nơi, bà không thể tới từng chiếc nôi, nên các bà mẹ, bà nội bắt đầu đan những chiếc lưới thay bà, treo trên nôi để che chở cho trẻ. Tên gọi trong tiếng Ojibwe của vật này gần nghĩa với "con nhện", cho thấy gốc gác của nó gắn với mạng nhện chứ không phải chỉ với giấc mơ.
Lưới nhện bắt những gì xấu, và khi nắng sớm chiếu vào, những điều xấu ấy tan đi như giọt sương trên mạng nhện. Câu chuyện có nhiều dị bản giữa các gia đình, các cộng đồng; bài này chỉ kể lại phần ý chung.
Dreamcatcher truyền thống trông thế nào
- Vòng nhỏ, thường cỡ lòng bàn tay, làm từ cành liễu đỏ uốn tròn khi còn tươi.
- Lưới đan bằng sợi gân hoặc sợi thực vật, nhuộm màu đỏ, có lỗ nhỏ ở giữa.
- Vật trang trí đơn giản: một hạt, một chiếc lông nhỏ.
- Vòng sẽ khô, giòn dần theo thời gian, như một cách nói rằng tuổi thơ cũng qua đi.
Những chiếc dreamcatcher to bằng chiếc mâm, nhiều vòng lồng nhau, lủng lẳng hàng chục chiếc lông màu, là kiểu trang trí hiện đại, khác xa mẫu truyền thống.
Từ vật của một dân tộc thành món hàng toàn cầu
Trong phong trào đoàn kết giữa các dân tộc bản địa Bắc Mỹ ở nửa sau thế kỷ trước, dreamcatcher được nhiều cộng đồng khác đón nhận như một biểu tượng chung. Sau đó nó được sản xuất hàng loạt, bán ở cửa hàng lưu niệm, trên mạng, phần lớn không do người bản địa làm. Nhiều người bản địa thấy buồn khi vật thiêng của mình bị biến thành đồ trang trí rẻ tiền, treo gương xe, in lên áo, gắn với những câu chuyện bịa.
Đây là chuyện tôn trọng, không phải cấm đoán. Mua một chiếc dreamcatcher không có gì sai; chỉ là nếu có thể, hãy mua từ nghệ nhân bản địa hoặc tổ chức hỗ trợ họ, và kể đúng câu chuyện khi tặng.
Lông vũ: thật hay giả
Ở Mỹ, lông đại bàng và lông của nhiều loài chim hoang dã được pháp luật bảo vệ, người bình thường không được mua bán. Hầu hết dreamcatcher đại trà dùng lông gà, lông vịt nhuộm màu. Nếu thấy món nào rao "lông đại bàng thật", nên nghi ngờ: hoặc là giả, hoặc là hàng bất hợp pháp. Ở Việt Nam, cũng đừng mua món dùng lông chim hoang dã như công, trĩ không rõ nguồn.
Lông vũ bám bụi rất nhanh và có thể gây ngứa, hắt hơi ở người dị ứng. Treo trong phòng ngủ thì định kỳ phủi bụi hoặc thổi nhẹ bằng máy sấy ở chế độ mát.
Treo dreamcatcher an toàn
- Không treo trong nôi, cũi trẻ sơ sinh. Dù truyền thống treo trên nôi, nôi hiện đại khuyến nghị không có vật treo lủng lẳng trong tầm với: dây có thể quấn cổ, hạt và lông có thể bị giật ra, nuốt phải.
- Với phòng trẻ, treo trên tường hoặc cửa sổ, cao hơn tầm với khi trẻ đứng trên giường.
- Treo cạnh cửa sổ có nắng sáng là đúng ý câu chuyện: nắng sớm làm tan điều xấu. Nhưng nắng gắt cũng làm phai màu lông và giòn vòng.
- Gần quạt trần hay quạt đứng, lông vũ và dây dễ bị cuốn vào cánh quạt.
Dreamcatcher và giấc ngủ thật
Treo dreamcatcher có thể làm phòng ngủ dễ thương hơn và cho trẻ một câu chuyện ru ngủ êm. Nó không chữa được ác mộng thường xuyên, mất ngủ, hay chứng sợ hãi về đêm. Trẻ hay gặp ác mộng kéo dài, hoảng hốt, nên được cha mẹ trò chuyện, xem lại nếp ngủ, và khi cần thì hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Người lớn mất ngủ cũng vậy.
Một cách dùng hay với trẻ: mỗi tối kể lại chuyện người mẹ nhện, hỏi con hôm nay có gì muốn "gửi lên lưới" không. Câu chuyện trở thành cầu nối để con kể nỗi lo của mình.
Tặng dreamcatcher cho đúng người
Dreamcatcher là quà hợp cho một gia đình vừa đón em bé, một người bạn hay mất ngủ vì lo nghĩ, hay một bạn trẻ thích văn hoá Bắc Mỹ. Kèm theo vài dòng kể chuyện Người Mẹ Nhện, món quà có hồn hơn hẳn. Tặng nhà có trẻ sơ sinh thì nói rõ nên treo trên tường, không treo trong nôi, để người nhận không vô tình làm theo kiểu treo truyền thống mà bỏ qua chuyện an toàn.
Tự làm một chiếc với con
Làm dreamcatcher là một hoạt động thủ công hay: vòng bằng cành tre uốn hoặc vòng gỗ mua sẵn, len hoặc dây gai đan lưới, một hai hạt gỗ to. Tránh hạt nhỏ khi làm cùng trẻ dưới ba tuổi. Vừa làm vừa kể câu chuyện Ojibwe, con sẽ biết đây là món quà của một dân tộc ở rất xa, không chỉ là đồ treo cho đẹp.
Nếu muốn một món treo cửa sổ phát tiếng nhẹ để đi cùng, nhóm chuông gió, khánh treo trên vatphamphongthuy.com có nhiều lựa chọn; với phòng trẻ nhỏ, chọn loại treo cao và không có chi tiết rời.