Gõ vào gỗ, bắt chéo ngón tay, sợ số 13: thói quen may mắn hằng ngày của người phương Tây và gốc gác thật

Trả lời ngắn: người phương Tây có cả một bộ thói quen nhỏ để giữ may và tránh xui, như gõ vào gỗ sau khi lỡ khoe điều tốt, bắt chéo ngón tay khi mong một điều, né số 13, rắc chút muối qua vai trái khi làm đổ muối, và coi gương vỡ là bảy năm xui. Phần lớn những thói quen này có gốc rất mơ hồ: nguồn gốc hay được kể thường là giả thuyết đời sau, không có ghi chép chắc chắn. Chúng sống tới hôm nay vì rẻ, nhanh, và cho người ta cảm giác làm được gì đó trước điều không chắc chắn, giống hệt những điều kiêng của người Việt.

Các bài trước trong chủ đề châu Âu và châu Mỹ nói về những vật cụ thể: móng ngựa, cỏ bốn lá, dreamcatcher, búp bê lo âu, Ekeko, các món may mắn năm mới của người Đức. Bài này nhìn vào thứ còn phổ biến hơn những vật ấy: những cử chỉ và kiêng kỵ nhỏ mà người phương Tây làm hằng ngày, nhiều khi không nghĩ, và những đồ vật rất bình thường gắn với chúng như muối, gương, cái thang, đồng xu, cái xương gà.

Gõ vào gỗ: khoe xong là phải gõ

Người Mỹ nói "knock on wood", người Anh nói "touch wood", và thường gõ nhẹ lên mặt bàn gỗ ngay sau khi nói một câu kiểu "dạo này con khoẻ lắm" hay "xe chưa hỏng lần nào". Ý là đừng để lời khoe ấy thành điềm gở. Người Thổ Nhĩ Kỳ, Ý, Nga, Iran đều có tục gần giống.

Về gốc gác, có ít nhất ba cách giải thích hay được kể: người xưa gõ vào cây để đánh thức hay xin phép thần linh trú trong cây; người Kitô hữu chạm vào gỗ như chạm vào thánh giá; hoặc một trò chơi đuổi bắt của trẻ con Anh, trong đó chạm vào gỗ là an toàn. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thường nói thẳng rằng không cách giải thích nào được chứng minh. Điều chắc chắn là tục này rất phổ biến từ thế kỷ trước tới nay.

Người Việt sẽ nhận ra ngay một họ hàng gần: tục kiêng khen trẻ bụ bẫm, khen xong phải nói ngược lại cho khỏi "bị nghe thấy". Bài ánh mắt dữ và tục kiêng khen trẻ đã đi sâu vào nỗi lo chung ấy.

Bắt chéo ngón tay: mong may, và cả nói dối

Bắt chéo ngón giữa lên ngón trỏ là cử chỉ "chúc may mắn" quen thuộc. Người ta nói "fingers crossed" khi chờ kết quả thi, chờ phỏng vấn. Cách giải thích hay được kể là liên hệ với dấu thánh giá, hoặc với tục hai người móc ngón tay vào nhau để cùng ước một điều; cả hai đều không có ghi chép chắc.

Cùng cử chỉ ấy còn có nghĩa thứ hai ở trẻ con phương Tây: giấu tay sau lưng bắt chéo ngón khi hứa là để "lời hứa không tính". Một lưu ý theo chiều ngược lại, dành cho người nước ngoài ở Việt Nam: ở đây, cử chỉ bắt chéo ngón trỏ và ngón giữa có thể bị hiểu theo nghĩa thô tục, nên dùng với người lớn tuổi Việt thì nên tránh.

Thứ Sáu ngày 13 và nỗi sợ con số

Số 13 bị coi là xui ở nhiều nước phương Tây. Nhiều toà nhà ở Mỹ bỏ tầng 13, đánh số nhảy từ 12 lên 14; nhiều khách sạn không có phòng 13. Cách giải thích hay gặp là Bữa Tiệc Ly có mười ba người, Giuđa là người thứ mười ba; hoặc 13 đứng sau con số "tròn trịa" 12 của mười hai tháng, mười hai sứ đồ. Thứ Sáu thì gắn với ngày Chúa chịu đóng đinh. Ghép hai thứ thành "thứ Sáu ngày 13" là nỗi sợ khá mới, các nhà nghiên cứu cho là phổ biến chủ yếu từ thế kỷ hai mươi.

Điều thú vị là mỗi nước một con số. Người Ý xưa kia sợ số 17 vì chữ số La Mã XVII đảo lại thành VIXI, nghĩa là "ta đã sống", tức là đã chết. Người Hy Lạp và nhiều nước nói tiếng Tây Ban Nha lại sợ thứ Ba ngày 13 hơn thứ Sáu. Người Việt, người Hoa, người Nhật, người Hàn kiêng số 4 vì đọc gần chữ "tử".

Gương vỡ bảy năm xui

Ở châu Âu, làm vỡ gương bị coi là bảy năm xui. Cách giải thích hay được kể là người La Mã tin hình trong gương có liên hệ với linh hồn, và sức khoẻ con người "làm mới" sau mỗi chu kỳ bảy năm. Cũng có ý kiến cho rằng gương thời xưa rất đắt, làm vỡ gương là thiệt hại thật, và nỗi sợ ấy dạy người hầu cẩn thận. Cách "giải" dân gian gồm chôn mảnh gương dưới ánh trăng, hay nghiền nhỏ mảnh vỡ.

Người Việt cũng có những điều kiêng quanh gương: không treo gương đối diện giường ngủ, không treo gương soi thẳng ra cửa chính, và gương bát quái được treo trước cửa để "phản" điều xấu. Hai bên không cùng gốc, nhưng đều thấy cái gương là vật kỳ lạ vì nó nhân đôi thế giới.

Còn điều thực tế duy nhất về gương vỡ ở cả hai nơi là mảnh kính sắc. Gom mảnh vỡ bằng chổi và giấy báo dày, quấn kỹ, ghi chữ "kính vỡ" lên gói trước khi bỏ rác để người thu gom không bị cắt tay. Đừng để trẻ nhỏ tham gia "giải xui" bằng mảnh gương.

Muối đổ, cái thang và chiếc ô mở trong nhà

Rắc muối qua vai trái

Làm đổ muối bị coi là điềm xấu; để hoá giải, người ta nhón một chút rắc qua vai trái, nơi theo dân gian có ma quỷ đứng rình. Muối từng là thứ quý, được dùng để bảo quản thực phẩm, nên đổ muối là lãng phí thật. Trong bức Bữa Tiệc Ly nổi tiếng của Leonardo da Vinci, nhiều người chỉ ra lọ muối đổ trước mặt Giuđa, dù việc hoạ sĩ có cố ý hay không thì không ai chắc.

Đi dưới cái thang

Đi dưới thang dựng tường bị coi là xui. Có người giải thích tam giác tạo bởi thang, tường và đất gợi tới Chúa Ba Ngôi, đi xuyên qua là phạm; có người nhắc hình ảnh giá treo cổ. Nhưng lý do thực tế rõ ràng nhất: người trên thang có thể làm rơi dụng cụ, hoặc thang đổ. Đây là một trong số ít điều kiêng mà an toàn lao động hoàn toàn đồng ý.

Mở ô trong nhà

Mở ô trong nhà bị coi là rước xui. Thời ô gọng kim loại lò xo cứng mới ra đời, bật ô trong phòng chật dễ đập vỡ đồ và chọc vào mắt người khác. Người Việt nhiều nơi cũng kiêng mở ô trong nhà, có người nói "che mất trời" của nhà. Gốc khác nhau, kết luận giống nhau.

Mèo đen: may hay xui tuỳ nước

Mèo đen chạy ngang đường bị coi là xui ở Mỹ và nhiều nơi châu Âu lục địa, một phần do thời săn phù thuỷ gắn mèo đen với ma thuật. Nhưng ở Anh, Scotland, Nhật, mèo đen lại thường được coi là điềm may, mèo đen đến nhà là tốt. Người Việt có câu "mèo đến nhà thì khó, chó đến nhà thì sang", không phân biệt màu lông.

Chuyện này có hậu quả thật với loài mèo: các trạm cứu hộ động vật ở nhiều nước nói mèo đen khó được nhận nuôi hơn. Nếu nhà mình muốn nuôi mèo, màu lông không nói gì về vận nhà; nó chỉ nói về di truyền.

Những đồ vật may mắn bỏ túi

• Đồng xu nhặt được: ở Mỹ có câu vè "thấy đồng xu thì nhặt lên, cả ngày gặp may". Nhiều người chỉ nhặt khi đồng xu ngửa mặt.
• Xương chạc ba của gà tây hoặc gà: sau bữa ăn, phơi khô, hai người mỗi người kéo một đầu, ai giữ phần dài hơn thì được ước. Tục này gắn với Lễ Tạ Ơn ở Mỹ.
• Chân thỏ: từng là bùa may mắn phổ biến ở Mỹ, có gốc trong tín ngưỡng dân gian. Ngày nay nhiều người tránh vì không muốn dùng bộ phận động vật; nếu thích hình ảnh này, chọn móc khoá vải.
• Móng ngựa và cỏ bốn lá: đã có bài riêng về móng ngựa và cỏ bốn lá.
• Đồng sáu xu trong giày cô dâu: theo câu vè đám cưới kiểu Anh "một món cũ, một món mới, một món mượn, một món xanh, và một đồng sáu xu trong giày".

Vì sao những thói quen này bền tới vậy

Ba lý do hay được các nhà nghiên cứu văn hoá và tâm lý nhắc tới. Thứ nhất, chúng rẻ và nhanh: gõ vào bàn không tốn gì, rắc muối mất hai giây. Thứ hai, chúng cho người ta cảm giác kiểm soát được phần nào trước những thứ không chắc chắn, như kết quả thi, chuyến bay, sức khoẻ con cái. Thứ ba, chúng được truyền như một phần của văn hoá gia đình: người ta gõ gỗ vì bà mình gõ gỗ, chứ không vì tin hẳn.

Nhìn như vậy thì những thói quen này vô hại phần lớn thời gian. Chúng chỉ thành vấn đề khi lớn lên thành nỗi sợ thật, khi người ta bỏ việc cần làm vì "hôm nay thứ Sáu ngày 13", hay khi có người khai thác nỗi sợ ấy để bán dịch vụ giải xui.

Mang một thói quen may mắn phương Tây vào nhà mình từng bước

1. Chọn thói quen vui, không chọn thói quen sợ. Kéo xương chạc ba sau bữa gà quay cùng con là vui. Dạy con sợ mèo đen là thêm một nỗi sợ vô ích.
2. Kể kèm câu chuyện và nói rõ là truyện dân gian. Trẻ con rất thích "vì sao người Mỹ né số 13", và biết đó là truyện kể giúp con không biến nó thành nỗi sợ.
3. Đặt cạnh điều kiêng của nhà mình. So số 13 với số 4, gương vỡ với gương bát quái, gõ gỗ với kiêng khen. Đứa trẻ học được rằng mỗi nơi có một nỗi lo, và nỗi lo nói về con người hơn là về con số.
4. Không mua bùa vì sợ. Nếu ai đó nói "nhà số 13 phải mua bộ này để giải", hãy dừng lại.

Ví dụ: chọn số nhà, chọn ngày cưới với một người phương Tây

Anh Khoa lấy vợ người Mỹ. Bên nội muốn xem ngày cưới theo âm lịch và tránh ngày có số 4; bên vợ thì bà ngoại dặn đừng cưới thứ Sáu ngày 13. Hai bên ngồi lại, gạch các ngày bị kiêng của cả hai phía, còn lại vẫn đủ ngày để chọn. Cô dâu bỏ một đồng xu vào giày theo câu vè của bà, chú rể vẫn làm lễ gia tiên theo nếp nhà. Không ai phải từ bỏ niềm tin của mình, vì không có niềm tin nào đòi người khác từ bỏ niềm tin kia.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

• Khi một nỗi sợ điềm gở làm mình không thể đi làm, không dám ra đường vào một ngày nhất định, hoặc phải lặp đi lặp lại một nghi thức mới yên: đó có thể là dấu hiệu lo âu hay rối loạn ám ảnh cưỡng chế, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
• Khi có người đòi tiền để "giải xui" vì gương vỡ, vì số nhà, vì ngày sinh: đó là dịch vụ khai thác nỗi sợ, không phải phong tục.
• Khi đổi số nhà, số tầng vì kiêng số: hỏi cơ quan quản lý địa chính, ban quản lý toà nhà về thủ tục, đừng tự ý gắn số khác.

Nếu thích giữ một món nhỏ gợi nhớ những thói quen vui này, như đồng xu bỏ ví hay một chiếc móc khoá may mắn, có thể xem mục vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ; nhưng nhớ rằng cái vui của gõ vào gỗ là nó không cần mua gì cả.

Câu hỏi thường gặp