Búp bê lo âu Guatemala: sáu người tí hon dưới gối, truyền thuyết Maya và cách dùng để trò chuyện với con
Trả lời ngắn: búp bê lo âu (tiếng Tây Ban Nha: muñecas quitapenas, nghĩa là búp bê lấy đi nỗi buồn) là những con búp bê nhỏ xíu làm từ dây thép, gỗ vụn và vải dệt màu, thường sáu con trong một hộp hay túi nhỏ. Theo tục ở Guatemala, trước khi ngủ, trẻ kể nỗi lo cho mỗi búp bê một chuyện rồi đặt dưới gối; sáng ra, búp bê đã "mang nỗi lo đi". Ở nhà Việt, đây là công cụ trò chuyện dễ thương với con lớn, nhưng không dành cho trẻ dưới ba tuổi vì búp bê nhỏ dễ gây hóc.
Truyền thuyết công chúa Ixmucane
Câu chuyện thường được kể đi kèm búp bê là về Ixmucane, một nhân vật nữ trong thần thoại Maya. Theo truyện kể phổ biến, thần mặt trời ban cho nàng một món quà: khả năng giải quyết mọi nỗi lo mà con người không tự giải được. Búp bê lo âu là hình ảnh của nàng, người lắng nghe và mang nỗi lo đi thay mình.
Cần nói rõ: Ixmucane là nhân vật có trong các ghi chép thần thoại Maya, nhưng câu chuyện cụ thể về búp bê lo âu là phần dân gian và phần kể chuyện thương mại hoá về sau. Nguồn gốc chính xác của tục búp bê lo âu vẫn chưa rõ ràng. Nghe như chuyện cổ tích thì đẹp, đừng nghe như lịch sử.
Búp bê được làm thế nào
Ở các vùng cao Guatemala, búp bê được làm thủ công: lõi dây thép mảnh hoặc que gỗ, quấn sợi len, vải vụn dệt theo kiểu váy truyền thống của phụ nữ Maya, đôi khi đội khăn, đeo giỏ trên đầu. Mỗi con chỉ dài cỡ một, hai đốt ngón tay. Đặt cạnh nhau trong chiếc hộp gỗ sơn hay túi vải dệt, nhìn như một gia đình tí hon nhiều màu. Nghề làm búp bê là nguồn thu của nhiều gia đình nông thôn.
Vì sao tục này hay
- Cho nỗi lo một chỗ ra: trẻ được nói thành lời điều mình sợ, thay vì giữ trong đầu khi nằm một mình trong bóng tối.
- Thu nhỏ nỗi lo: nỗi lo to lớn được gửi cho một con búp bê nhỏ xíu, nghe đã thấy nhẹ đi.
- Cho cha mẹ cơ hội nghe: nếu trẻ kể to, người lớn ngồi cạnh sẽ biết con đang bận tâm điều gì.
Một số người làm công tác tâm lý trẻ em cũng dùng những vật nhỏ kiểu này như cách mở đầu câu chuyện với trẻ ngại nói. Nhưng búp bê không phải liệu pháp tự thân; nó chỉ là cánh cửa.
Dùng búp bê lo âu với con: từng bước
- Kể con nghe câu chuyện Ixmucane trước, để con hiểu búp bê là "người nghe".
- Mỗi tối, con chọn một búp bê, thì thầm hoặc nói to một nỗi lo. Không ép con nói nếu con không muốn.
- Đặt búp bê vào hộp, để hộp dưới gối hoặc cạnh giường. Không để búp bê rời trên gối.
- Sáng ra, có thể hỏi nhẹ: "hôm qua con gửi chuyện gì cho bạn búp bê, giờ thấy sao?" Đừng biến thành buổi tra hỏi.
- Khi con kể điều nghiêm trọng như bị bắt nạt, bị ai đó làm đau, người lớn cần hành động thật, không để chuyện ấy "ở lại với búp bê".
Ở Guatemala có cách nói rằng cha mẹ lặng lẽ cất búp bê đi trong đêm để sáng ra trẻ thấy nỗi lo đã "được mang đi". Có nhà làm theo, có nhà thích để con tự cất. Chọn cách hợp với con mình.
An toàn: búp bê rất nhỏ
Búp bê lo âu có kích thước đủ để trẻ nhỏ cho vào miệng và hóc. Lõi dây thép ở hai đầu đôi khi chìa ra, có thể chọc vào da. Vì vậy:
- Không cho trẻ dưới ba tuổi chơi, và cẩn thận với trẻ lớn hơn nhưng còn hay ngậm đồ vật.
- Kiểm tra đầu dây thép, bọc lại bằng chỉ nếu thấy sắc.
- Để búp bê trong hộp có nắp dưới gối, không để rời trên giường.
- Nhà có em nhỏ, cất hộp búp bê chỗ cao khi anh chị không dùng.
Khi nào cần nhiều hơn một con búp bê
Lo lắng thường ngày như sắp kiểm tra, cãi nhau với bạn, sợ bóng tối là bình thường ở trẻ. Nếu con lo âu kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, đau bụng không rõ nguyên nhân mỗi sáng đi học, sợ hãi tới mức không muốn ra khỏi nhà, hay có biểu hiện khác lạ, hãy đưa con đi gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Búp bê lo âu là trò chơi tử tế, không thay được sự giúp đỡ chuyên môn.
Người lớn cũng dùng được
Nhiều người lớn giữ một hộp búp bê lo âu trên bàn làm việc như lời nhắc: viết hay nói ra điều mình lo, rồi đặt nó xuống trước khi ngủ. Cách làm này gần với lời khuyên quen thuộc là ghi nỗi lo ra giấy để đầu óc nghỉ ngơi. Nó không chữa được rối loạn lo âu; nếu lo âu ảnh hưởng tới công việc, giấc ngủ, nên tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Làm quà cho đúng
Hộp búp bê lo âu là món quà ý nghĩa cho một đứa trẻ sắp chuyển trường, có em mới, hay hay sợ bóng tối, kèm một tờ giấy kể chuyện Ixmucane bằng lời của mình. Ưu tiên búp bê thủ công từ Guatemala hay từ các tổ chức thương mại công bằng, vì nghề này nuôi sống những người làm ra chúng.
Nếu muốn tặng kèm một món nhỏ mang nghĩa bình an cho phòng của trẻ lớn, nhóm vật phẩm may mắn trên vatphamphongthuy.com có nhiều lựa chọn; chọn món to, không có chi tiết rời cho phòng có em nhỏ.