Ánh mắt dữ quanh Địa Trung Hải và tục kiêng khen trẻ của người Việt: hai nơi xa nhau, một nỗi lo giống nhau

Trả lời ngắn: "ánh mắt dữ" (evil eye) là niềm tin rằng cái nhìn ganh tị hoặc lời khen quá đà có thể gây hại cho người được nhìn, nhất là trẻ nhỏ, người đẹp, người đang gặp vận may. Niềm tin này có ở Hy Lạp (mati), Ý (malocchio), Thổ Nhĩ Kỳ (nazar), cộng đồng Do Thái (ayin hara), thế giới Ả Rập và Mỹ Latinh. Người Việt không gọi là ánh mắt dữ, nhưng tục kiêng khen trẻ bụ bẫm, đặt tên xấu cho dễ nuôi xuất phát từ cùng một nỗi lo. Đó là tín ngưỡng dân gian; khi trẻ ốm thật thì cần bác sĩ, không cần bùa.

Cùng một nỗi lo, nhiều cái tên

Điểm chung đáng chú ý: hầu hết các nền văn hoá đều có một câu nói đi kèm lời khen để "trung hoà" nó. Người khen tự nhận trách nhiệm cho cái nhìn của mình, thay vì đổ lên đầu người được khen.

Phía Việt Nam: kiêng khen và tên xấu

Ở nhiều vùng quê Việt Nam, khen em bé "bụ quá", "xinh quá" có thể làm bà nội không vui. Người ta nói tránh "trông con kháu thế" bằng những câu ngược như "trông xấu thế". Trẻ được gọi bằng tên xấu như cái Tũn, thằng Cu, cái Hĩm, với ý để "ma quỷ không để ý" mà bắt đi. Có nơi bôi nhọ nồi lên trán trẻ khi bế ra đường, hay kiêng cho người lạ bế.

Gốc niềm tin có khác: người Địa Trung Hải sợ cái nhìn ganh tị của người, người Việt xưa sợ ma quỷ "để mắt". Nhưng hai tục chung một ý: điều quý giá thì đừng phô ra, đừng để người khác thèm muốn. Trong thời mà trẻ sơ sinh mất sớm rất nhiều, cha mẹ tìm mọi cách để thấy mình làm được gì đó.

Vì sao niềm tin này bền như vậy

• Nó gọi tên một cảm xúc có thật: lòng ganh tị tồn tại, ai cũng từng thấy khó chịu khi bị nhìn soi mói.
• Nó giải thích điều ngẫu nhiên: em bé đang khoẻ bỗng sốt sau khi có khách tới, người ta dễ nối hai việc với nhau.
• Nó nhắc khiêm tốn: đừng khoe của, đừng khoe con quá mức. Lời nhắc đó có ích cho các mối quan hệ, bất kể tin hay không.

Khi nào gác niềm tin sang một bên

Trẻ quấy khóc, sốt, bỏ bú sau một buổi đông khách thường có lý do cụ thể: mệt vì bị bế chuyền tay, lây cảm cúm từ người lớn, nóng, hoặc chỉ là trùng hợp. Một hạt nazar hay câu nói xua vía không hại gì, nhưng không được thay cho việc theo dõi nhiệt độ, cho bú đủ, và đưa đi khám khi trẻ sốt cao, li bì, khó thở, co giật. Với người lớn, cảm giác bị "nhìn" và lo âu kéo dài nên được chia sẻ với người thân hoặc chuyên gia tâm lý, không nên tìm thầy giải.

Một điều nữa: đừng đổ lỗi cho "ánh mắt dữ" của một người cụ thể. Ở nhiều nơi, niềm tin này từng làm hỏng quan hệ hàng xóm, họ hàng, khi ai đó bị nghi là "người có mắt độc".

Cảnh giác với dịch vụ "giải ánh mắt dữ"

Trên mạng có những dịch vụ "đọc dầu", "đo ánh mắt dữ từ xa", "tẩy vía", hay bán bộ bùa nhiều món kèm lời đe doạ. Chúng có chung một kịch bản: xác nhận nỗi lo của bạn, nói rằng tình hình nghiêm trọng, rồi bán giải pháp đắt tiền và giục làm ngay. Văn hoá dân gian thật ra rất giản dị: một câu chúc, một hạt mắt rẻ tiền, một lời nói khiêm tốn. Cái gì đắt tiền và khẩn cấp thì nên nghi ngờ.

Nếu muốn giữ một vật chống ánh mắt dữ trong nhà

1. Chọn một vật đơn giản: một hạt mắt xanh treo cửa, một tấm Hamsa. Một món là đủ.
2. Đặt chỗ cao, ngoài tầm với của trẻ; không ghim hạt nhỏ lên áo em bé.
3. Coi nó như lời nhắc khiêm tốn và lời chúc bình an, không phải lá chắn tuyệt đối.
4. Khi khen con nhà người khác, có thể học cách người Địa Trung Hải: khen kèm một câu chúc, như "con khoẻ mạnh thế, chúc cháu luôn bình an". Lời chúc làm lời khen nhẹ nhàng hơn.

Một lăng kính tử tế

Nhìn các tục chống ánh mắt dữ cạnh tục kiêng khen của ông bà mình, ta bớt coi thường cả hai. Chúng là cách con người ở nhiều nơi xử lý nỗi sợ mất đi thứ mình yêu quý, và lòng ganh tị luôn có quanh ta. Giữ lại cái phần khiêm tốn, bỏ đi cái phần nghi kỵ, là cách dùng tín ngưỡng dân gian khôn ngoan.

Ai muốn giữ một món nhỏ trong nhà như lời nhắc ấy, nhóm vật phẩm may mắn trên vatphamphongthuy.com có nhiều lựa chọn giá vừa phải; một món là đủ, không cần cả bộ.

Câu hỏi thường gặp