Bọ hung scarab và mắt Horus của Ai Cập cổ đại: biểu tượng tái sinh, che chở và cách mua đồ lưu niệm tỉnh táo
Trả lời ngắn: với người Ai Cập cổ, bọ hung scarab là hình ảnh của thần Khepri, mặt trời mọc và sự tái sinh, vì họ thấy con bọ hung lăn viên phân giống như mặt trời được đẩy qua bầu trời mỗi sáng. Mắt Horus (wedjat) là biểu tượng của sự lành lặn và che chở, từ câu chuyện thần Horus mất một mắt rồi được chữa lành. Hai biểu tượng này là quà lưu niệm Ai Cập phổ biến nhất; mua bản làm mới thì tốt, còn "cổ vật thật" bày bán ngoài chợ thì gần như chắc chắn là giả, mà nếu thật thì mua bán là phạm luật.
Vì sao lại là con bọ hung
Bọ hung lăn phân thành viên tròn, đẩy đi rồi chôn xuống đất, đẻ trứng vào đó. Sau một thời gian, bọ non chui lên từ lòng đất như thể tự sinh ra. Người Ai Cập cổ quan sát cảnh ấy và liên tưởng tới mặt trời: một quả cầu lửa được "lăn" qua bầu trời, lặn xuống rồi mọc lại mỗi sáng. Thần Khepri, vị thần mặt trời buổi bình minh, thường được vẽ với đầu là con bọ hung. Tên Khepri liên quan tới chữ "trở thành, hiện ra" trong tiếng Ai Cập cổ.
Từ đó, bọ hung mang nghĩa tái sinh, khởi đầu mới, sự sống tự đổi mới. Đó là lý do nó có mặt trong rất nhiều đồ trang sức, con dấu và đồ tuỳ táng.
Scarab trong đời sống và cái chết
- Con dấu, bùa đeo: scarab khắc từ đá, làm bằng gốm tráng men xanh (faience), mặt dưới phẳng khắc chữ tượng hình hay hoa văn, dùng làm con dấu hoặc bùa đeo.
- Scarab kỷ niệm: một số pharaoh cho làm scarab lớn khắc chữ ghi lại sự kiện, như một dạng thông báo.
- Scarab trái tim: đặt trên ngực xác ướp, mặt dưới khắc đoạn văn cầu xin trái tim không làm chứng chống lại người chết khi bị phán xét ở thế giới bên kia.
Hiểu chuyện này để thấy scarab không chỉ là "bùa may mắn". Nó gắn với cả một quan niệm về sự sống sau cái chết của người Ai Cập cổ.
Mắt Horus: câu chuyện mất và lành
Thần thoại Ai Cập kể Horus giao chiến với Set, kẻ đã giết cha mình là Osiris. Trong trận đánh, Horus bị mất một mắt. Con mắt sau đó được chữa lành, có dị bản nói nhờ thần Thoth. Con mắt được phục hồi ấy gọi là wedjat, nghĩa gần như "lành lặn, nguyên vẹn". Nó trở thành bùa che chở, sức khoẻ và phục hồi, được đeo bởi người sống và đặt cùng người chết.
Hình mắt Horus có nét kẻ như mắt chim ưng, vì Horus là thần đầu chim ưng, với đường cong và vạch thẳng phía dưới. Đôi khi người ta nhầm với mắt Ra, một biểu tượng liên quan nhưng khác trong thần thoại Ai Cập. Hai con mắt thường được vẽ đối xứng, người không chuyên khó phân biệt, và điều đó cũng không quan trọng lắm với người mua làm quà.
Ankh và vài biểu tượng hay đi cùng
| Biểu tượng | Hình dạng | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|
| Ankh | Thập tự có quai tròn phía trên | Sự sống |
| Djed | Cột có nhiều thanh ngang | Vững bền, gắn với thần Osiris |
| Was | Gậy có đầu thú cong | Quyền lực, uy quyền |
Ba món này hay xuất hiện cùng nhau trên tường đền và trong tay các vị thần. Mặt dây chuyền ankh bằng bạc là món quà Ai Cập phổ biến, phù hợp cả người không quan tâm tới tín ngưỡng.
Chợ lưu niệm: nói thẳng về "cổ vật"
Ở các điểm du lịch Ai Cập, người bán dạo đôi khi kéo khách ra một góc, mở khăn gói một con scarab "đào được ở mộ cổ", giá "chỉ bằng phần nhỏ giá trị thật". Đây là trò quen thuộc. Gần như tất cả là hàng làm mới rồi làm cũ. Còn nếu nó là cổ vật thật, thì Ai Cập cấm mua bán và đưa cổ vật ra khỏi nước; người mua có thể bị giữ lại ở sân bay và gặp rắc rối pháp lý.
Lời khuyên: mua scarab, mắt Horus, ankh làm mới ở cửa hàng có hoá đơn, biết rõ là hàng lưu niệm. Một bản sao đẹp bằng đá hay gốm tráng men xanh là món quà tốt và hợp pháp.
Đem về nhà Việt
- Scarab đá đặt trên bàn làm việc, giá sách là lời nhắc về khởi đầu mới. Đặt chỗ phẳng, vì đá tròn dễ lăn rơi.
- Mắt Horus treo tường hoặc đeo cổ. Nó cùng ý che chở như mắt xanh nazar nhưng khác gốc gác; đừng gọi lẫn tên.
- Không đặt các vị thần Ai Cập lên bàn thờ gia tiên. Nếu có tượng thần, như tượng Anubis hay Isis, bày ở kệ riêng như vật văn hoá.
- Scarab nhỏ cỡ đốt ngón tay là vật trẻ có thể nuốt, cất ngoài tầm với của trẻ nhỏ.
Thần thoại Ai Cập và lời rao "năng lượng kim tự tháp"
Có những món hàng rao "kim tự tháp năng lượng", "scarab kích hoạt tài lộc". Người Ai Cập cổ không viết gì về "năng lượng kim tự tháp" theo nghĩa đó; khái niệm này là sản phẩm của trào lưu huyền bí hiện đại. Thích hình kim tự tháp thì cứ bày như vật trang trí; đừng tin rằng nó làm dao sắc hơn hay giữ thức ăn tươi lâu hơn.
Ai muốn một món nhỏ bằng đá thật để bày bàn làm việc với ý nghĩa khởi đầu mới có thể tham khảo nhóm đá quý phong thuỷ trên vatphamphongthuy.com; một viên đá có nguồn gốc rõ ràng luôn đáng tin hơn một "cổ vật" từ góc chợ.