Cành ô liu: từ vòng nguyệt quế Olympia, chim bồ câu của Noah tới chậu cây trên ban công nhà Việt
Trả lời ngắn: cành ô liu là biểu tượng hoà bình, chiến thắng trong danh dự và phúc lành của vùng Địa Trung Hải. Gốc của biểu tượng nằm ở ba lớp: thần thoại Hy Lạp kể nữ thần Athena tặng cây ô liu cho thành Athens; người thắng ở Olympia cổ đại được đội vòng lá ô liu; và Kinh Thánh kể chim bồ câu ngậm lá ô liu bay về báo nước lụt đã rút. Mang biểu tượng này về nhà Việt, cành khô hay tranh ô liu là dễ nhất; trồng cây thật thì được, nhưng đừng kỳ vọng ra quả.
Cây ô liu với người Địa Trung Hải
Với các dân tộc quanh Địa Trung Hải, ô liu không phải cây cảnh mà là cây nuôi sống. Quả ăn được, dầu dùng nấu ăn, thắp đèn, chăm da, xức trong nghi lễ; gỗ cứng làm đồ dùng. Cây ô liu sống rất lâu, có những gốc được người địa phương tin là đã hàng trăm, hàng nghìn năm tuổi. Một vườn ô liu là tài sản truyền đời, nên chặt cây ô liu của ai đó là một tổn thương lớn. Từ đây, cây ô liu gắn với sự bền bỉ, đất đai và ý nghĩa gìn giữ.
Lớp thứ nhất: Athena và thành Athens
Thần thoại Hy Lạp kể Athena và thần biển Poseidon tranh nhau làm thần bảo hộ cho một thành phố. Poseidon đập đinh ba xuống đất cho phun lên một dòng nước, nhưng là nước mặn. Athena trồng một cây ô liu. Dân thành chọn món quà của Athena, và thành phố mang tên bà. Câu chuyện nói lên một giá trị: thứ nuôi người lâu dài quý hơn thứ phô diễn sức mạnh.
Lớp thứ hai: vòng lá ở Olympia
Tại các kỳ thi đấu ở Olympia thời Hy Lạp cổ, người thắng cuộc không nhận tiền mà nhận một vòng lá ô liu dại cắt từ cây gần đền thờ thần Zeus. Phần thưởng là danh dự, không phải của cải. Người Việt hay gọi lẫn là "vòng nguyệt quế"; thật ra vòng nguyệt quế gắn với các cuộc thi ở Delphi để tôn vinh thần Apollo, còn Olympia dùng ô liu. Hai loại lá khác nhau, dù ý nghĩa tôn vinh na ná.
Lớp thứ ba: chim bồ câu và cành ô liu
Trong sách Sáng Thế của Kinh Thánh, sau trận đại hồng thuỷ, ông Noah thả chim bồ câu ra khỏi tàu. Chim bay về ngậm một lá ô liu tươi, báo hiệu nước đã rút, đất đã có sự sống trở lại. Từ hình ảnh này, chim bồ câu ngậm cành ô liu trở thành biểu tượng hoà bình phổ biến khắp thế giới. Lá cờ Liên Hợp Quốc cũng có hai nhánh ô liu ôm quanh bản đồ thế giới. Thành ngữ tiếng Anh "đưa cành ô liu" nghĩa là chìa tay giảng hoà.
Dùng cành ô liu trong nhà
- Cành khô và vòng lá: cành ô liu sấy khô giữ được màu xanh bạc lâu, treo trên cửa, cắm bình gốm, kết vòng treo tường. Đây là cách người Hy Lạp, Ý vẫn làm.
- Tranh và hoạ tiết: tranh vẽ cành ô liu, khăn bàn thêu lá ô liu hợp bếp và phòng ăn, vì nó gắn với bữa cơm gia đình.
- Bát gỗ ô liu: gỗ ô liu vân đẹp, cứng, làm thớt, muỗng, bát. Dùng để ăn được, nhưng phải lau khô, thỉnh thoảng thoa dầu ăn được để gỗ khỏi nứt trong khí hậu nồm.
Cành khô gặp ẩm sẽ mốc. Mùa nồm, để cành ở phòng có điều hoà hay máy hút ẩm; thấy chấm mốc thì bỏ, đừng để trong phòng ngủ của người dễ dị ứng.
Trồng ô liu ở Việt Nam: nói thật
Cây ô liu châu Âu ưa khí hậu Địa Trung Hải: hè khô nóng, đông mát lạnh. Phần lớn giống ô liu cần một khoảng thời gian lạnh vào mùa đông mới ra hoa. Ở miền Nam Việt Nam nóng ẩm quanh năm, cây có thể sống và xanh tốt nhưng rất khó ra hoa, đậu quả. Miền Bắc có mùa đông, nhưng mưa phùn nồm ẩm lại dễ làm rễ úng, lá nấm.
- Trồng chậu đất pha cát, sỏi, thoát nước thật tốt; không để nước đọng đáy chậu.
- Đặt chỗ nắng trực tiếp ít nhất nửa ngày. Trong phòng thiếu sáng, cây rụng lá dần.
- Tưới khi đất khô sâu vài đốt ngón tay, không tưới theo lịch cứng.
- Coi đây là cây cảnh lá bạc đẹp, đừng mua vì lời hứa "cây ra quả trong năm đầu".
Cũng đừng nhầm với "cây trám" mà nhiều nơi ở Việt Nam gọi là ô liu, hay cây ô liu Việt Nam (Elaeocarpus); đó là những loài khác hẳn ô liu châu Âu.
Ô liu trong nghi lễ tôn giáo
Trong Kitô giáo, dầu ô liu được dùng trong một số bí tích để xức dầu. Ở các nước Công giáo, Chúa Nhật Lễ Lá có nơi dùng cành ô liu thay cho lá cọ. Với người Công giáo Việt Nam, một cành ô liu khô đặt bên ảnh tượng là điều dễ hiểu và không có gì mâu thuẫn. Với gia đình theo Phật giáo hay thờ cúng tổ tiên, cành ô liu là vật trang trí mang nghĩa hoà thuận, đặt ở phòng khách hay phòng ăn, không cần đưa lên bàn thờ.
Nếu muốn chọn một vật mang nghĩa hoà khí theo kiểu Á Đông để đặt cạnh, nhóm vật phẩm may mắn trên vatphamphongthuy.com có nhiều lựa chọn; một cành ô liu và một món quen thuộc của nhà mình đặt cạnh nhau cũng là câu chuyện về hai nền văn hoá.