Mâm haft-sin ngày Tết Nowruz của người Ba Tư: bảy món chữ S, ý nghĩa từng món và đặt cạnh mâm ngũ quả Việt
Trả lời ngắn: Nowruz là Tết năm mới vào ngày xuân phân, khoảng 20 hoặc 21 tháng Ba dương lịch, của người Iran và nhiều dân tộc ở Trung Á, Kavkaz, vùng người Kurd. Trong nhà, người ta bày mâm haft-sin gồm bảy món có tên tiếng Ba Tư bắt đầu bằng chữ S, như mầm lúa mì, táo, tỏi, giấm, mỗi món gửi một lời chúc cho năm mới. Kèm theo thường có gương, nến, đồng xu, trứng vẽ màu và một cuốn sách quý của gia đình. Về tinh thần, mâm haft-sin rất gần mâm ngũ quả ngày Tết Việt: đồ thật, đồ ăn được, và mỗi thứ là một lời chúc nói bằng hình ảnh.
Sáu bài trước của chủ đề Địa Trung Hải và Trung Đông xoay quanh nỗi lo "ánh mắt dữ" và những món chống lại nó: mắt xanh nazar, bàn tay Hamsa, sừng đỏ Napoli, bọ hung Ai Cập. Bài này đi sang một hướng khác hẳn: không phải xua điều xấu, mà là đón điều tốt, qua cái Tết lâu đời nhất còn được ăn mừng rộng rãi trong vùng.
Nowruz là Tết gì, của ai
Chữ Nowruz trong tiếng Ba Tư nghĩa là "ngày mới". Tết rơi đúng thời khắc xuân phân, khi ngày và đêm dài bằng nhau và mùa xuân bắt đầu ở Bắc bán cầu. Nguồn gốc của nó rất xa, gắn với văn hoá Iran cổ và đạo Hoả giáo Zoroaster, nhưng qua nhiều thế kỷ, Nowruz đã thành một ngày lễ văn hoá được người theo nhiều tôn giáo cùng ăn mừng: người Hồi giáo, người Zoroaster, người Baha'i, người Kitô giáo ở Iran, và cả người không theo đạo nào.
Nowruz được đón ở Iran, Afghanistan, Tajikistan, Azerbaijan, Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Turkmenistan, các vùng người Kurd và nhiều cộng đồng di cư khắp thế giới. UNESCO đã ghi danh Nowruz là di sản văn hoá phi vật thể chung của nhiều quốc gia. Mỗi nước có cách đón riêng; mâm haft-sin là đặc trưng nhất của người Iran và cộng đồng nói tiếng Ba Tư.
Bảy món chữ S trên mâm haft-sin
Haft nghĩa là bảy, sin là tên chữ S trong bảng chữ cái Ba Tư. Bảy món dưới đây là bộ phổ biến nhất; cách giải nghĩa có khác nhau giữa các gia đình và các tài liệu, bảng chỉ ghi cách hiểu hay gặp.
| Tên Ba Tư | Là gì | Lời chúc thường gặp | Thay thế được ở Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Sabzeh | Mầm lúa mì, đậu lăng hoặc đậu xanh gieo trên đĩa | Tái sinh, sinh sôi | Mầm đậu xanh, mầm lúa mì tự gieo |
| Samanu | Món chè đặc nấu từ mầm lúa mì, ngọt tự nhiên | Sung túc, sức mạnh | Khó tìm, có thể bỏ hoặc nói rõ là thiếu |
| Senjed | Quả nhót tây khô (oleaster) | Tình yêu | Mua ở tiệm đồ Trung Đông nếu có; không có thì để trống, đừng lấy táo tàu thay rồi gọi là senjed |
| Sir | Tỏi | Sức khoẻ | Tỏi ta, tỏi cô đơn |
| Sib | Táo | Sắc đẹp, sức khoẻ | Táo đỏ bất kỳ |
| Somāq | Bột vỏ quả sumac đỏ sẫm | Màu bình minh, điều tốt thắng điều xấu | Mua ở cửa hàng gia vị nhập khẩu |
| Serkeh | Giấm | Tuổi thọ, sự nhẫn nại | Giấm táo, giấm gạo |
Một số nhà thay một món bằng thứ khác cũng bắt đầu bằng chữ S như đồng xu (sekkeh) hay hoa lục bình dạ hương (sonbol). Không có một "bộ chuẩn" do ai quy định; mâm haft-sin là phong tục dân gian sống động, mỗi nhà một chút khác.
Những món đi kèm và ý nghĩa của chúng
- Gương: soi lại mình, nhìn về năm mới. Nhiều nhà đặt gương ở giữa mâm.
- Nến: ánh sáng và hơi ấm, mỗi người trong nhà một cây ở một số gia đình.
- Trứng vẽ màu: sự sinh sôi. Trẻ con thường được vẽ trứng trước Tết.
- Đồng xu: thịnh vượng.
- Hoa lục bình dạ hương: hương xuân.
- Bát cá vàng: sự sống. Ngày nay nhiều người Iran khuyên bỏ tục này hoặc thay bằng cá thuỷ tinh, vì rất nhiều con cá chết sau vài ngày hoặc bị thả ra sông hồ gây hại.
- Sách quý của gia đình: tuỳ nhà mà là kinh Qur'an, tập thơ của Hafez, sử thi Shahnameh của Ferdowsi, hay sách thánh của tôn giáo khác. Đây là chỗ thấy rõ Nowruz là Tết của nhiều niềm tin cùng chung một mâm.
Những tục đi trước và đi sau mâm haft-sin
Dọn nhà đón Tết
Vài tuần trước Nowruz, người Iran dọn nhà rất kỹ, gọi là khaneh tekani, nghĩa đen là "giũ nhà". Thảm được giặt, rèm được thay, đồ cũ được bỏ đi. Người Việt đọc tới đây sẽ thấy quen: ta cũng dọn nhà, lau bàn thờ, quét mạng nhện trước ngày ông Công ông Táo.
Đêm thứ Tư lửa
Tối thứ Ba cuối cùng trước Nowruz, có tục đốt những đống lửa nhỏ ngoài đường và nhảy qua lửa, gọi là Chaharshanbe Suri. Người nhảy hô câu xin lửa lấy đi sự xanh xao ốm yếu và cho lại sắc đỏ khoẻ mạnh. Tục này năm nào cũng có người bị bỏng, nhất là khi dùng pháo; nếu dự ở cộng đồng người Iran tại Việt Nam, chỉ nhảy qua đống lửa thật nhỏ, có người lớn trông, có sẵn nước.
Ngày thứ mười ba ra ngoài trời
Ngày thứ mười ba sau Nowruz gọi là Sizdah Bedar, nghĩa là "thoát khỏi ngày mười ba". Cả nhà đi dã ngoại, ở ngoài trời cả ngày, và mang theo đĩa mầm sabzeh để thả xuống dòng nước chảy hay để lại giữa thiên nhiên, như gửi đi điều không may. Có tục các cô gái chưa chồng buộc hai cọng mầm vào nhau, cầu một mối duyên. Ở thành phố Việt Nam, đổ mầm xuống sông hồ không phải ý hay; chôn vào bồn cây hay cho vào thùng ủ phân là cách hợp với tinh thần trả về đất.
Đi chúc Tết và quà mừng tuổi
Những ngày đầu Nowruz là ngày thăm hỏi, thường đi thăm người lớn tuổi trước. Người lớn cho trẻ con tiền mới, gọi là eidi, có nhà kẹp tiền vào trang sách quý trên mâm. Không cần giải thích nhiều, người Việt nào cũng hiểu: đó là lì xì. Bài cây nêu, bao lì xì và tục mừng tuổi có thể đọc song song để thấy hai cái Tết cách nhau mấy nghìn cây số mà giống nhau thế nào.
Đặt cạnh mâm ngũ quả Việt
| Điểm so | Mâm haft-sin | Mâm ngũ quả |
|---|---|---|
| Thời điểm | Xuân phân, theo lịch mặt trời | Tết Nguyên đán, theo lịch âm dương |
| Số món | Bảy, chọn theo chữ cái đầu | Năm, chọn theo màu, tên gọi hoặc ý chúc |
| Cách mã hoá lời chúc | Âm đầu của tên món | Âm đọc của tên quả, như "cầu, dừa, đủ, xoài" ở miền Nam |
| Vị trí | Bàn trong phòng khách, chỗ cả nhà quây quần | Bàn thờ gia tiên |
| Liên hệ tôn giáo | Văn hoá chung, nhiều tôn giáo cùng bày | Gắn với thờ cúng tổ tiên |
| Kết thúc | Ngày mười ba, mầm được trả về thiên nhiên | Hạ lễ sau Tết, quả được ăn |
Hai mâm khác nhau ở một điểm đáng chú ý: mâm ngũ quả đặt trên bàn thờ để dâng ông bà, còn mâm haft-sin đặt giữa nhà để cả gia đình ngồi quanh lúc giao thừa xuân phân. Một bên hướng về tổ tiên, một bên hướng về mùa xuân. Nhưng cả hai đều dùng đồ ăn thật và chơi chữ để nói lời chúc, điều hiếm thấy ở những bùa may mắn bằng kim loại hay thuỷ tinh.
Tự bày một mâm haft-sin ở Việt Nam từng bước
Có những lý do rất đời thường để bày một mâm haft-sin ở Việt Nam: nhà có bạn bè, đồng nghiệp người Iran, Afghanistan hay Trung Á; lớp học muốn cho trẻ biết Tết của nước khác; hay quán cà phê muốn kể một câu chuyện mùa xuân. Cách làm:
- Gieo mầm trước khoảng mười đến mười bốn ngày. Ngâm đậu lăng hoặc đậu xanh hay lúa mì một đêm, trải lên đĩa có lót vải ẩm, phủ giấy ẩm cho tới khi nhú mầm, rồi bỏ giấy để mầm lên xanh. Rửa và thay nước mỗi ngày; khí hậu nóng ẩm của Việt Nam dễ làm mầm úng, có mùi.
- Mua tỏi, táo, giấm ở chợ thường. Đây là ba món dễ nhất.
- Tìm sumac và senjed ở cửa hàng gia vị nhập khẩu hoặc tiệm đồ Trung Đông. Không có thì để trống một chỗ và nói rõ là thiếu, đừng lấy món khác thay rồi gọi sai tên.
- Chọn khăn trải đẹp, đặt gương ở giữa, các món xếp quanh.
- Thêm vài đồng xu, trứng luộc vẽ màu cùng trẻ con trong nhà.
- Thay cá vàng thật bằng bát nước thả hoa hoặc cá thuỷ tinh.
- Nến đặt trong cốc thuỷ tinh, trên đĩa, cách khăn và mầm khô ít nhất một gang tay. Chỉ thắp khi có người ngồi cạnh.
- Đến ngày thứ mười ba, dọn mâm, đem mầm chôn vào chậu cây hay góc vườn.
Ví dụ: một lớp học tiếng Anh ở Hà Nội
Một trung tâm có giáo viên người Iran. Đầu tháng Ba, cô giáo cùng học viên nhí gieo một đĩa đậu xanh. Hai tuần sau, cả lớp bày mâm trên bàn đầu lớp: đĩa mầm, táo, tỏi, chai giấm, một chén bột sumac cô mang theo từ quê, vài đồng xu, trứng các em tự vẽ, một tấm gương nhỏ và cuốn thơ Hafez. Chỗ senjed để trống, cô kể cho lớp nghe đó là quả gì. Nến được thay bằng đèn nến điện tử vì lớp có trẻ nhỏ. Mỗi em được chọn một món và nói lời chúc của món đó bằng tiếng Anh. Không cần bàn thờ, không cần lễ, mà trẻ nhớ một cái Tết khác bằng tay và bằng miệng.
Sai lầm thường gặp
- Gọi Nowruz là "Tết Hồi giáo". Nowruz có gốc trước Hồi giáo và được người nhiều tôn giáo đón. Lễ Eid al-Fitr và Eid al-Adha mới là ngày lễ của Hồi giáo.
- Đặt mâm haft-sin lên bàn thờ gia tiên. Mâm này vốn đặt ở chỗ cả nhà quây quần, không phải để thờ.
- Mua cá vàng thật rồi thả ra hồ. Cá cảnh thả ra tự nhiên là chuyện hại môi trường ở bất cứ đâu.
- Bịa ý nghĩa cho món thay thế. Thay táo tàu cho senjed rồi nói "táo tàu cũng là tình yêu" là tự chế phong tục.
- Biến haft-sin thành "bộ vật phẩm may mắn" mua sẵn. Giá trị của mâm nằm ở việc tự gieo mầm, tự vẽ trứng, chứ không ở hộp quà đóng sẵn.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Muốn tổ chức Nowruz cho một cộng đồng có người Iran, Afghanistan, Trung Á: hỏi chính những người trong cộng đồng. Mỗi nước một nếp, người Tajik, người Kazakh hay người Kurd không nhất thiết bày haft-sin.
- Có người dị ứng hay bệnh nền khi dự tục nhảy lửa, ăn món lạ: hỏi bác sĩ, và luôn có người trông khi có lửa.
- Viết bài, làm sự kiện cần dẫn nguồn: tìm tài liệu của các trung tâm nghiên cứu Iran học, các bảo tàng, hoặc hồ sơ di sản của UNESCO, đừng dựa vào ảnh mạng xã hội.
Với những ai muốn thêm vài đồng xu nhỏ cho mâm, hoặc giữ lại một món nhắc về mùa xuân sau khi mâm đã dọn, có thể xem mục tiền xu, tiền cổ của Vật Phẩm Phong Thuỷ; nhưng đĩa mầm tự gieo mới là linh hồn của mâm, và nó không mua được. Bài năm mới kiểu Đức là một cái Tết khác để so tiếp, khi muốn thấy lời chúc năm mới được nói bằng đồ vật ở những nơi khác nhau ra sao.