Bàn tay Hamsa: biểu tượng chung của người Do Thái và Hồi giáo dân gian, hướng lên hay hướng xuống
Trả lời ngắn: Hamsa (hay khamsa) là hình bàn tay mở với năm ngón, ngón cái và ngón út đối xứng hai bên, thường có con mắt ở lòng bàn tay. Biểu tượng này phổ biến ở Bắc Phi và Trung Đông, được người Hồi giáo dân gian gọi là bàn tay Fatima và người Do Thái gọi là bàn tay Miriam, dùng để xua ánh mắt dữ và cầu che chở. Hướng ngón lên thường hiểu là che chắn, hướng xuống là đón phúc, nhưng đây là quan niệm phổ biến chứ không phải quy định thống nhất.
Tên gọi: con số năm
Khamsa trong tiếng Ả Rập nghĩa là năm, hamesh trong tiếng Hebrew cũng là năm. Tên của biểu tượng đơn giản là năm ngón tay. Ở Maroc, Algeria, Tunisia, nói "khamsa" kèm động tác xoè bàn tay về phía người khác còn là một cách xua vía xấu, giống như người Việt hay nói "phỉ phui" khi nghe điều gở.
Gọi là bàn tay Fatima theo tên Fatima, con gái của Nhà tiên tri Muhammad, được người Hồi giáo kính trọng. Gọi là bàn tay Miriam theo tên Miriam, chị của Moses trong Kinh Thánh Hebrew. Một biểu tượng, hai cái tên, cho thấy nó đã sống trong đời thường của cả hai cộng đồng ở vùng Địa Trung Hải qua nhiều thế kỷ.
Gốc gác xa hơn
Một số nhà nghiên cứu cho rằng hình bàn tay che chở đã có trong tín ngưỡng vùng này từ trước khi Do Thái giáo và Hồi giáo định hình, có thể liên quan tới các nữ thần cổ đại của người Phoenicia, Carthage. Đây là giả thuyết đáng tham khảo chứ chưa phải kết luận chắc chắn. Điều rõ ràng là hình bàn tay mở, giơ ra trước mặt, là một cử chỉ "dừng lại" mà nhiều nền văn hoá hiểu được ngay.
Hướng lên hay hướng xuống
| Hướng ngón tay | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|
| Hướng lên | Che chắn, đẩy lùi điều xấu và ánh nhìn ganh ghét |
| Hướng xuống | Đón phúc lành, sung túc, có khi gắn với mong cầu con cái |
Ở nhiều nhà tại Bắc Phi, Israel, người ta treo theo cả hai hướng, hoặc chọn theo hình dáng mình thích. Không có giáo luật nào buộc hướng nào. Nếu người bán nói "treo ngược sẽ rước hoạ", đó là lời gieo lo lắng.
Các chi tiết hay đi kèm
- Con mắt ở lòng bàn tay: thường là mắt xanh kiểu nazar, ghép hai lớp tín ngưỡng chống ánh mắt dữ.
- Cá: trong văn hoá Do Thái và vùng Địa Trung Hải, cá sống dưới nước, không bị "nhìn thấy", nên gắn với sự che chở khỏi ánh mắt dữ.
- Chữ viết: Hamsa của người Do Thái đôi khi khắc chữ Hebrew như lời cầu nguyện ngắn; của người Hồi giáo có thể khắc câu kinh. Những món có chữ thánh nên được giữ gìn cẩn thận hơn, không đặt chỗ ô uế.
Tôn giáo nói gì
Cả Do Thái giáo và Hồi giáo chính thống đều có những tiếng nói dè dặt về bùa hộ mệnh: niềm tin phải đặt vào Thượng đế, không vào vật. Vì thế Hamsa chủ yếu sống trong tín ngưỡng dân gian và văn hoá trang trí. Nhiều người treo Hamsa như một món đồ đẹp mang lời chúc, không coi nó là phép thuật. Một số người sùng đạo thì không treo. Hiểu điều này để không áp đặt cách hiểu của mình lên người khác.
Cũng có người theo Kitô giáo ở Trung Đông dùng Hamsa như nét văn hoá vùng. Nó vượt qua ranh giới tôn giáo nhiều hơn phần lớn biểu tượng khác.
Tặng Hamsa cho tế nhị
- Bạn bè yêu văn hoá Địa Trung Hải: một tấm Hamsa gốm hay đồng treo tường là quà tân gia dễ thương, kèm một tấm thiệp giải thích ngắn.
- Người Do Thái hoặc Hồi giáo sùng đạo: nên hỏi trước hoặc chọn món khác, vì có người không dùng bùa hộ mệnh.
- Người Công giáo, Tin Lành Việt Nam: nhiều người coi đây là vật trang trí, nhưng có người không muốn giữ biểu tượng gắn với tín ngưỡng khác. Hỏi một câu không mất gì.
- Mẹ bầu và em bé: Hamsa hướng xuống thường được tặng với ý chúc sinh nở bình an. Chọn tấm treo tường, đừng tặng mặt dây có hạt nhỏ cho trẻ.
Đặt Hamsa ở đâu trong nhà Việt
Người Bắc Phi hay treo Hamsa trên cửa chính hoặc ngay bên trong lối vào. Ở nhà Việt, chỗ hợp là bức tường đối diện cửa, hành lang, hay cạnh bàn làm việc. Không đặt lên bàn thờ gia tiên hay bàn thờ Phật, vì đây là biểu tượng của một truyền thống khác, đặt chung dễ thành lẫn lộn. Tấm Hamsa đúc kim loại nặng thì bắt vít chắc, không treo bằng băng dính hai mặt.
Món Hamsa bằng gốm vẽ tay có thể bạc màu nếu treo ngoài trời nắng. Hamsa đồng thau gặp nồm sẽ xỉn; lau bằng khăn khô là đủ, không cần đánh bóng liên tục.
Hàng thủ công và hàng in
Hamsa thủ công từ Maroc, Israel thường là gốm vẽ tay, kim loại chạm, khảm đá. Hàng đại trà là kim loại dập, nhựa in. Không có cái nào "linh" hơn. Chọn món có đường nét mình thích, chất liệu bền hợp khí hậu ẩm, và giá phản ánh đúng công làm.
Nếu tìm một vật treo cửa mang nghĩa che chở theo phong cách Á Đông để bày song song, có thể xem nhóm vật phẩm may mắn trên vatphamphongthuy.com; hai phong cách đặt ở hai chỗ riêng sẽ gọn mắt hơn là chồng lên nhau.