Mắt xanh nazar Thổ Nhĩ Kỳ: vì sao màu xanh, treo ở đâu và khi nào thì nên thay cái mới
Trả lời ngắn: nazar (tiếng Thổ: nazar boncuğu) là hạt thuỷ tinh tròn dẹt hình con mắt, gồm các vòng xanh đậm, trắng, xanh nhạt và chấm đen ở giữa. Người Thổ Nhĩ Kỳ treo nazar ở cửa nhà, trong xe, trên nôi em bé, trong cửa hàng để "nhìn lại" ánh mắt ganh tị, thứ mà dân gian tin có thể gây xui xẻo. Khi hạt nứt hay vỡ, người ta hiểu là nó đã đỡ một ánh mắt dữ và thay cái mới. Đây là tín ngưỡng dân gian, không phải giáo lý tôn giáo.
"Nazar" nghĩa là ánh nhìn
Chữ nazar có gốc tiếng Ả Rập, nghĩa là cái nhìn. Trong tiếng Thổ, "nazar değmek" là "bị ánh nhìn chạm vào", ý nói bị ai đó nhìn với lòng ganh ghét hay khen quá lời rồi gặp chuyện không may. Hạt nazar là "con mắt" đặt ra để đối diện lại ánh nhìn ấy, như một tấm gương phản chiếu.
Niềm tin vào ánh mắt dữ có ở khắp vùng Địa Trung Hải và Trung Đông từ rất lâu, trước cả khi các tôn giáo lớn hiện nay phổ biến ở đây. Hạt mắt bằng thuỷ tinh thì gắn chặt với nghề thuỷ tinh truyền thống của vùng Anatolia, nơi người thợ vẫn thổi và quấn thuỷ tinh nóng chảy bằng tay quanh một que sắt.
Vì sao lại màu xanh
Có vài cách giải thích, chưa cái nào được xác nhận chắc chắn:
- Thuỷ tinh pha oxit coban cho màu xanh đậm bền, dễ làm, nên màu xanh trở thành màu chuẩn của nghề.
- Trong vùng mà phần đông người có mắt nâu đen, đôi mắt xanh hiếm gặp bị coi là có "ánh nhìn mạnh". Con mắt xanh trên hạt bùa là để "lấy độc trị độc".
- Màu xanh gắn với trời và nước, những thứ mang nghĩa bình an trong nhiều nền văn hoá.
Ngày nay có nazar đủ màu, nhưng người Thổ vẫn coi xanh đậm là "chính hiệu". Màu khác chủ yếu để phối đồ.
Người Thổ treo nazar ở đâu
| Chỗ treo | Ý của người treo |
|---|---|
| Trên hoặc cạnh cửa ra vào | Chặn ánh nhìn ganh tị của người qua lại |
| Gương chiếu hậu, bảng đồng hồ xe | Đi đường bình an, xe mới khỏi bị "nhìn" |
| Nôi, xe đẩy, áo em bé | Em bé hay được khen, nên cần "che" |
| Cửa hàng, văn phòng mới | Làm ăn thuận lợi không bị đố kỵ |
| Quà tân gia, quà mừng sinh con | Lời chúc gửi kèm sự che chở |
Đi dạo một con phố Istanbul có thể thấy nazar trên cửa sổ, trên mái chèo thuyền, đính trên vòng tay, trên móc khoá, trên đĩa gốm treo tường. Với người Thổ, nó vừa là tín ngưỡng vừa là một thói quen văn hoá hằng ngày.
Hạt nứt, hạt rơi: hiểu theo dân gian
Người Thổ tin khi hạt nazar tự dưng nứt, vỡ hay rơi khỏi dây là nó đã "nhận" một ánh mắt xấu thay chủ. Hạt ấy không giữ lại nữa mà thay hạt mới. Cách hiểu này khiến người ta không sợ khi nazar hỏng; ngược lại, họ thấy nhẹ nhõm vì "nó đã làm việc".
Nên tỉnh táo một chút: thuỷ tinh treo ngoài nắng, gặp chênh lệch nhiệt độ hay va chạm thì nứt là chuyện vật lý bình thường. Không cần đi tìm xem "ai đã nhìn mình". Nếu thấy ai đó gợi ý "nazar nứt là có người hại, phải mua bộ giải hạn", đó là lời bán hàng chứ không phải tục của người Thổ.
Treo nazar an toàn trong nhà Việt
- Với em bé: người Thổ hay ghim một hạt nazar nhỏ lên áo trẻ sơ sinh. Ở nhà, đừng làm vậy với trẻ dưới ba tuổi: kim ghim có thể bung, hạt thuỷ tinh nhỏ có thể bị nuốt. Treo một nazar lớn trên tường cạnh phòng, ngoài tầm với của trẻ là đủ ý.
- Trên nôi: không treo dây dài trên nôi hay cũi; dây có thể quấn cổ trẻ.
- Trong xe: chọn hạt nhỏ, dây ngắn, không đung đưa che tầm nhìn. Phanh gấp, hạt thuỷ tinh to có thể văng.
- Ngoài cửa: treo bằng móc chắc, xa chỗ cánh cửa đập vào. Mảnh thuỷ tinh vỡ rất sắc, nhặt bằng chổi chứ đừng bốc tay.
Nazar và tôn giáo
Thổ Nhĩ Kỳ phần đông theo Hồi giáo, và nazar có mặt khắp nơi. Nhưng trong Hồi giáo chính thống, có ý kiến cho rằng tin vào sức mạnh của bùa hộ mệnh là không phù hợp với niềm tin rằng chỉ có Thượng đế che chở. Nhiều người Thổ vẫn treo nazar như một nét văn hoá, đồng thời nói "maşallah" (điều Thượng đế muốn) khi khen ai đó để tránh lời khen thành ganh tị. Hiểu điều này giúp mình không tặng nazar cho một người Hồi giáo sùng đạo mà không hỏi trước.
Với người Việt, nazar không xung đột với bàn thờ gia tiên hay Phật giáo; nó là một vật trang trí mang lời chúc. Không đặt nazar lên bàn thờ, vì nó không phải đối tượng thờ.
Chọn một hạt nazar đẹp
Nazar thủ công có vòng màu hơi lệch, đôi khi còn bọt khí nhỏ trong thuỷ tinh, mặt sau có vết lõm nơi gắn que. Hàng đúc khuôn đều tăm tắp, có khi bằng nhựa. Thứ nào cũng dùng được; chỉ nên trả tiền đúng với thứ mình nhận. Treo ngoài trời thì chọn thuỷ tinh, vì nhựa phai màu nhanh dưới nắng Việt Nam.
Muốn có một món treo cửa nhẹ nhàng đi cùng nazar, nhóm chuông gió, khánh treo trên vatphamphongthuy.com có nhiều mẫu; treo hai món ở hai móc riêng để không va vào nhau làm vỡ thuỷ tinh.