Chuỗi hạt quanh Địa Trung Hải: tesbih Hồi giáo, tràng hạt Mân Côi, komboloi Hy Lạp và cách giữ cho phải phép

Trả lời ngắn: quanh Địa Trung Hải và Trung Đông có ba loại chuỗi hạt hay gặp. Tesbih, còn gọi misbaha, là chuỗi 33 hoặc 99 hạt người Hồi giáo dùng để đếm lời tụng niệm. Tràng hạt Mân Côi là chuỗi có thánh giá người Công giáo dùng khi đọc kinh. Komboloi là chuỗi hạt của người Hy Lạp, phần lớn dùng để lần cho thư thái chứ không để cầu nguyện. Ba loại trông giống nhau nhưng khác hẳn về ý nghĩa, nên khi mua, đeo hay tặng cần biết mình đang cầm loại nào.

Các bài trước trong chủ đề này nói về những món chống "ánh mắt dữ" như mắt xanh nazar và bàn tay Hamsa. Chuỗi hạt là một nhóm vật phẩm khác: không phải để xua đuổi, mà để giữ tâm, giữ nhịp, giữ tay khỏi bồn chồn. Đây cũng là món quà lưu niệm khách Việt mua nhiều ở chợ Istanbul, Jerusalem, Athens, và là món dễ bị dùng sai nhất.

Vì sao nhiều tôn giáo cùng dùng chuỗi hạt

Lần chuỗi hạt là cách đếm khi lặp lại một lời cầu nhiều lần mà không phải nghĩ tới con số. Cách làm này có ở Ấn Độ giáo và Phật giáo với chuỗi 108 hạt, ở Hồi giáo, ở Kitô giáo Công giáo và Chính Thống. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận về chuyện ai học của ai; có giả thuyết chuỗi hạt đi từ Ấn Độ sang thế giới Hồi giáo rồi sang châu Âu, nhưng tài liệu không đủ để nói chắc. Điều chắc là mỗi tôn giáo đã làm chuỗi hạt thành của riêng mình, với số hạt, lời tụng và phép tắc khác nhau.

Người Việt quen chuỗi hạt Phật giáo 108 hạt và chuỗi kim cang, như bài hạt rudraksha đã kể. Khi nhìn sang Địa Trung Hải, đừng mặc định số hạt hay cách lần giống chuỗi Phật giáo.

Tesbih: chuỗi tụng niệm của người Hồi giáo

Tesbih là cách gọi trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ; tiếng Ả Rập gọi là misbaha hoặc subha. Chuỗi phổ biến nhất có 33 hạt, hoặc 99 hạt chia thành ba phần bằng nhau bởi hai hạt ngăn, cộng một hạt dài ở đầu gọi là imame kèm tua. Con số 99 thường được giải thích là ứng với 99 danh xưng tốt đẹp của Thượng Đế trong truyền thống Hồi giáo.

Cách dùng hay gặp nhất là sau giờ cầu nguyện, người ta lần hạt để tụng ba câu, mỗi câu 33 lần: Subhanallah (vinh danh Thượng Đế), Alhamdulillah (tạ ơn Thượng Đế), Allahu Akbar (Thượng Đế vĩ đại). Ngoài ra nhiều người cầm tesbih suốt ngày, lần hạt khi chờ đợi, khi đi đường.

Nên biết thêm một chi tiết: trong Hồi giáo cũng có những học giả khuyên đếm bằng đốt ngón tay thay vì dùng chuỗi hạt, theo cách họ hiểu về thực hành thời đầu. Vì vậy không phải người Hồi giáo nào cũng dùng tesbih, và không nên coi tesbih là "biểu tượng bắt buộc" của đạo.

Tràng hạt Mân Côi và chuỗi nút của Chính Thống giáo

Tràng hạt Mân Côi của người Công giáo gồm năm chục hạt nhỏ, ngăn bởi các hạt lớn, nối với một đoạn ngắn có thánh giá. Mỗi chục hạt ứng với mười lần đọc kinh Kính Mừng, kèm suy niệm một mầu nhiệm trong cuộc đời Chúa Giêsu và Đức Mẹ. Tại Việt Nam, đây là vật quen thuộc trong các gia đình Công giáo, nên khách Việt dễ nhận ra ở các thánh địa như Bethlehem, Jerusalem, Rome.

Người Chính Thống giáo ở Hy Lạp, Đông Âu thì dùng chuỗi nút bện bằng sợi len, gọi là komboskini ở Hy Lạp, thường có 33, 50 hoặc 100 nút, mỗi nút bện thành hình chữ thập nhỏ. Họ lần nút để đọc lời Kinh Chúa Giêsu. Chuỗi nút này khác hẳn komboloi dù tên nghe gần nhau.

Komboloi: chuỗi hạt của người Hy Lạp, không để cầu nguyện

Đi dạo ở các quán cà phê Hy Lạp, sẽ thấy nhiều ông lão ngồi nhẩn nha lần một chuỗi hạt to, có khi quay vòng chuỗi, có khi gõ hạt vào nhau lách cách. Đó là komboloi. Nhiều người cho rằng komboloi bắt nguồn từ chuỗi cầu nguyện, nhưng ngày nay nó là vật thế tục: để giết thời gian, để tay có việc khi bỏ thuốc lá, để bớt bồn chồn, và là một nét văn hoá quán xá. Ở Nafplio có cả một bảo tàng nhỏ về komboloi.

Komboloi thường có số hạt lẻ, hay gặp từ mười mấy tới hơn hai mươi hạt, xỏ lỏng trên dây để hạt trượt được, có một hạt chặn và tua. Không có lời tụng đi kèm. Đây là loại chuỗi hạt duy nhất trong ba loại mà người không theo tôn giáo nào cũng có thể cầm thoải mái mà không lo phạm.

Bảng phân biệt nhanh

Chất liệu: hổ phách, đá Oltu, gỗ ô liu và nhựa

Hổ phách

Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, nhẹ, ấm tay, được ưa chuộng nhất cho cả tesbih lẫn komboloi. Ở Thổ Nhĩ Kỳ gọi là kehribar. Hổ phách thật có giá cao, nên hàng giả nhiều: nhựa tổng hợp, nhựa copal non tuổi, hoặc hổ phách vụn ép lại. Một số phép thử tại nhà như thả vào nước muối đậm đặc (hổ phách nổi, nhiều loại nhựa chìm) có thể loại được một phần hàng giả, nhưng không phân biệt được hổ phách ép hay copal. Phép thử bằng kim nóng làm hỏng hạt và không nên làm trước mặt người bán. Muốn chắc thì cần giấy kiểm định của phòng thí nghiệm đá quý.

Đá Oltu

Đá Oltu là loại đá đen bóng khai thác ở vùng Erzurum, đông bắc Thổ Nhĩ Kỳ, hay được dùng làm tesbih. Hàng giả thường là nhựa đen hay đá đen khác.

Gỗ ô liu

Tràng hạt gỗ ô liu từ vùng Bethlehem là món lưu niệm phổ biến của khách hành hương. Gỗ ô liu cứng, vân đẹp, giá vừa phải, và gắn với hình ảnh cây ô liu mà bài cành ô liu đã kể.

Nhựa, thuỷ tinh, đá nhân tạo

Không có gì sai với chuỗi hạt nhựa hay thuỷ tinh nếu người bán nói thật. Với người dùng để tụng niệm, giá trị của chuỗi hạt nằm ở việc lần, không ở chất liệu.

Chọn và mua ở chợ từng bước

1. Xác định trước loại nào, cho ai. Mua cho mình để lần cho thư thái thì komboloi. Mua tặng bạn Hồi giáo thì tesbih. Mua tặng người Công giáo thì tràng hạt Mân Côi.
2. Đếm hạt. Tesbih 33 hay 99 hạt có hạt ngăn đúng chỗ. Chuỗi đếm thiếu hay thừa là hàng làm ẩu.
3. Thử dây. Komboloi cần dây lỏng cho hạt trượt; tesbih và tràng hạt cần dây chắc, nút buộc gọn.
4. Hỏi chất liệu, nghe câu trả lời. Người bán nói "hổ phách thật, giá đặc biệt cho bạn" mà không có giấy thì coi như nhựa, trả giá như nhựa.
5. Cảnh giác lời rao bùa phép. "Chuỗi đã được đọc kinh, giữ người không bị ánh mắt dữ" là lời rao thêm của người bán; cả ba truyền thống đều không coi chuỗi hạt là bùa.
6. Cất vào túi vải riêng ngay khi mua để khỏi va trầy với đồ khác trong vali.

Đeo, cầm và cất cho phải phép

Tesbih và tràng hạt là vật đạo, nên vài phép tối thiểu sau giúp tránh làm người có đạo phật lòng:

• Không đeo tesbih hay tràng hạt như vòng cổ thời trang, nhất là khi đi chơi, đi tiệc. Với tràng hạt Mân Côi, Giáo hội Công giáo không cấm tuyệt đối việc đeo, nhưng nhiều người Công giáo thấy không phù hợp khi đeo như trang sức.
• Không mang tesbih vào nhà vệ sinh, không đặt dưới sàn, dưới chân.
• Không dùng làm đồ chơi cho trẻ con, không xoay như vòng quay tay ở nơi trang nghiêm.
• Khi đến nhà thờ Hồi giáo hay nhà thờ Công giáo, không lấy chuỗi hạt ra quay, gõ lách cách như komboloi.

Với komboloi, gần như không có phép nào, chỉ có phép lịch sự: lách cách ở quán cà phê Hy Lạp là bình thường, ở phòng họp hay rạp hát thì gây khó chịu.

Ví dụ: ba món quà từ một chuyến đi Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp

Chị Thu đi Istanbul và Athens, muốn mua quà cho ba người. Đồng nghiệp người Malaysia theo đạo Hồi được tặng một tesbih 33 hạt gỗ thơm, gói trong túi vải, kèm thiệp ghi mua ở khu chợ cạnh nhà thờ Hồi giáo Süleymaniye. Bà ngoại theo đạo Công giáo được tặng một tràng hạt gỗ ô liu mua ở cửa hàng đồ đạo tại Athens. Anh trai đang cai thuốc lá được tặng một komboloi hạt nhựa màu hổ phách, kèm lời kể về các ông lão ở quán cà phê Hy Lạp. Ba món giá không cao, đúng người, và không ai phải lúng túng.

Ngược lại, nếu chị tặng tràng hạt Mân Côi cho anh trai không theo đạo như một "vòng tay may mắn", hay tặng tesbih cho bà ngoại như "chuỗi hạt Thổ cho vui", cả hai món đều lệch chỗ.

Sai lầm thường gặp

• Gọi mọi chuỗi hạt là "chuỗi tràng hạt Phật". Ba loại ở bài này đều không phải chuỗi Phật giáo.
• Treo tesbih hay tràng hạt lên gương xe như bùa. Một số người có đạo vẫn làm vậy theo thói quen riêng, nhưng người không theo đạo làm theo kiểu treo bùa thì lệch ý nghĩa; chuỗi đung đưa còn che tầm nhìn.
• Treo cùng nazar, Hamsa thành một chùm "bảo hộ". Đặt các món vào một chỗ không sai, nhưng gán cho chuỗi hạt vai trò chống ánh mắt dữ là ghép sai. Bài bàn tay Hamsa có nói rõ chỗ khác nhau giữa bùa dân gian và vật đạo.
• Trả giá hổ phách cho một chuỗi không có giấy kiểm định.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

• Muốn biết cách dùng tesbih hay tràng hạt để thực hành đạo: hỏi imam tại thánh đường Hồi giáo hoặc linh mục tại giáo xứ.
• Mua chuỗi hổ phách, đá Oltu giá cao: xin kiểm định ở phòng thí nghiệm đá quý.
• Chuỗi cũ được giới thiệu là đồ cổ: hỏi người thẩm định, và nhớ quy định về cổ vật khi mang qua biên giới.
• Dùng komboloi để bớt bồn chồn, lo âu kéo dài: komboloi giúp tay có việc, nhưng lo âu ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Nếu muốn một chuỗi hạt đá hay gỗ để lần cho thư thái theo kiểu komboloi mà mua trong nước, có thể xem các mẫu ở mục tìm kiếm chuỗi hạt của Vật Phẩm Phong Thuỷ, và hỏi rõ chất liệu, số hạt trước khi chọn.

Câu hỏi thường gặp