Đọc hoa văn trên đồ thờ và đình chùa Việt: tứ linh, hạc đứng lưng rùa, hổ phù, tứ quý và chữ Thọ
Trả lời ngắn: Hoa văn trên đồ thờ và trên mái đình chùa Việt là một thứ ngôn ngữ hình ảnh, mỗi con vật, loài cây, vật dụng mang một lời chúc hay một lời nhắc. Phần lớn mô típ có gốc chung với Trung Hoa như tứ linh, tứ quý, chữ Thọ, nhưng thợ Việt đã vẽ lại theo cách riêng, có thể nhận ra qua dáng rồng, dáng lân và cách bố cục. Đọc được hoa văn giúp mình chọn đồ thờ đúng chỗ, bày đúng chiều và không mua theo những lời giải thích thổi phồng.
Vì sao nên đọc hoa văn trước khi mua một món đồ thờ
Người Việt mua đồ thờ thường hỏi giá, hỏi chất liệu, ít ai hỏi trên đó chạm gì. Trong khi hoa văn là phần nói lên món đồ ấy dành cho chỗ nào. Một chiếc đỉnh đồng có quai rồng và núm lân hợp với bàn thờ gia tiên hay ban thờ họ. Một bức cuốn thư chạm hoa sen và chữ Vạn hợp với gian thờ Phật hơn là đặt ở phòng khách. Một đôi hạc đứng trên lưng rùa vốn đứng chầu hai bên, không đặt lệch một bên.
Đọc được hoa văn cũng là cách tự vệ. Người bán hay gắn cho món đồ những lời như "rồng chầu là giữ của", "lân ngậm tiền là hút tài lộc". Khi đã biết mô típ ấy xưa nay mang ý gì, mình phân biệt được đâu là nghĩa truyền thống, đâu là câu chữ thêm vào để bán. Bài này đi theo thứ tự: nhóm linh vật, nhóm cây hoa, nhóm chữ và vật dụng, rồi tới cách đọc một món đồ cụ thể.
Tứ linh: long, lân, quy, phụng trên đồ thờ Việt
Tứ linh là bốn con vật thiêng: rồng, lân, rùa, phượng. Sách Lễ Ký của Trung Hoa đã nhắc bộ bốn này, và trong mỹ thuật Việt chúng có mặt ở khắp nơi: đầu đao mái đình, cửa võng, bàn thờ, đồ đồng, đồ gốm. Mỗi con thường được gắn với một ý.
Rồng
Rồng là con vật đứng đầu, gắn với nước, mưa và quyền uy. Trên đồ thờ gia đình, rồng thường xuất hiện ở quai đỉnh, thân lọ, hai đầu cuốn thư. Điều thú vị là rồng Việt mỗi thời một dáng. Những con rồng thời Lý còn lại trên bệ đá, gạch chạm có thân tròn, mảnh, uốn khúc đều như con rắn, dáng hiền. Về các thời sau, rồng mập hơn, có sừng, có vảy rõ, dáng uy nghi hơn. Đồ thờ bán ngày nay phần nhiều chạm rồng theo kiểu muộn, mắt lồi, râu tóc bay.
Lân
Lân hiền, chỉ xuất hiện khi đời thái bình, nên được dùng làm núm nắp đỉnh, đế chân nến, tượng đôi ở cửa đình. Lân Việt nhiều khi được tạc tròn trịa, mặt vui, khác con sư tử đá dữ dằn đứng trước nhiều công trình kiểu Hoa. Muốn phân biệt kỹ lân, sư tử và tỳ hưu, có thể đọc thêm bài kỳ lân trong văn hoá Trung Hoa.
Rùa
Rùa sống lâu, nên là biểu tượng của bền bỉ và trường cửu. Ở Văn Miếu, bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá; trên bàn thờ, rùa đội hạc. Người Việt còn có truyện vua Lê trả gươm cho rùa vàng ở hồ Gươm, nên rùa gần với ý giữ nước, giữ nhà.
Phượng
Phượng là chim thiêng, gắn với đức hạnh và vẻ đẹp. Trên đồ thờ, phượng hay đi cặp với rồng ở hai mảng đối xứng. Phượng thời Lý, Trần có đuôi dài mềm như dải lụa; phượng muộn hơn có đuôi xoè, nhiều lông công.
Hạc đứng lưng rùa: đôi vật chầu quen nhất trên bàn thờ
Đôi hạc đứng trên lưng rùa, cổ vươn, mỏ thường ngậm một bông sen hoặc để trống, là món gần như nhà nào thờ bằng đồ đồng cũng có. Hạc là chim của trời, gắn với tuổi thọ và sự thanh cao; rùa là con vật của đất và nước, gắn với bền vững. Đặt chung, chúng thành một hình ảnh trời đất hoà hợp.
Dân gian có truyện kể hạc và rùa là đôi bạn. Gặp mùa nước lớn, rùa đưa hạc vượt nước; tới chỗ khô, hạc đưa rùa lên trời. Truyện có nhiều dị bản, nghe như chuyện ngụ ngôn về nghĩa bạn bè, không phải ghi chép lịch sử. Điều cần nhớ khi bày: hạc là một đôi, đặt hai bên bát hương hoặc hai bên bàn thờ, mặt quay vào trong như đang chầu, không quay lưng vào nhau và không bỏ lẻ một con.
Bảng tra nhanh các mô típ hay gặp
| Mô típ | Hay gặp ở đâu | Ý nghĩa thường được giải thích | Ghi chú khi bày |
|---|---|---|---|
| Rồng | Quai đỉnh, cuốn thư, mái đình | Quyền uy, mưa thuận, sinh sôi | Không để đồ chạm rồng dưới sàn hay làm đồ kê |
| Lân | Núm nắp đỉnh, tượng đôi cửa | Hiền lành, thái bình | Tượng đôi đặt cân hai bên, mặt nhìn ra |
| Hạc đứng lưng rùa | Hai bên bàn thờ | Trời đất hoà hợp, trường thọ | Đặt thành đôi, quay vào trong |
| Phượng | Mảng đối với rồng | Đức hạnh, vẻ đẹp | Thường đi cùng rồng |
| Hổ phù | Thân đỉnh, cửa đình, bờ nóc | Trấn giữ, che chở | Mặt thú nhìn thẳng ra, đặt chính giữa |
| Hoa sen | Đồ thờ Phật, bệ tượng | Thanh tịnh, giác ngộ | Hợp gian thờ Phật hơn đồ trang trí thường |
| Tùng, cúc, trúc, mai | Câu đối, bình phong, đồ gốm | Bốn mùa, khí tiết người quân tử | Bày theo bộ bốn hoặc đôi |
| Chữ Thọ dạng triện | Lọ, bát, mâm, cửa | Sống lâu | Hợp quà mừng thọ, bàn thờ |
| Dơi | Viền mâm, khung tranh | Phúc, do đọc gần âm chữ phúc trong tiếng Hán | Không mang ý rùng rợn như ở phương Tây |
| Cá chép vượt sóng | Tranh, đồ gốm | Đỗ đạt, vượt khó | Đặt nơi học tập, làm việc |
Cột thứ ba ghi "thường được giải thích" là có chủ ý. Phần lớn những ý nghĩa này đến từ truyền thống văn hoá và quan niệm dân gian, được lặp lại qua nhiều đời, chứ không phải điều đo đếm được. Biết ý nghĩa để bày cho hợp, không phải để tin rằng món đồ tự đem lại kết quả.
Hổ phù, mây và sóng nước: những hoa văn "nền" ít ai để ý
Hổ phù là một mặt thú lớn nhìn thẳng ra, có khi là mặt hổ, có khi là mặt rồng, thường ngậm chữ Thọ hoặc vầng tròn mặt trời. Hình này hay gặp ở bờ nóc đình, trán cửa, thân đỉnh đồng. Ý chung là trấn giữ, che chở cho không gian phía sau. Vì là mặt nhìn thẳng, hổ phù luôn được đặt chính giữa, cân đối hai bên.
Mây cuộn và sóng nước là hoa văn làm nền, lấp khoảng trống quanh con vật chính. Rồng thường đi với mây và sóng vì rồng làm mưa. Dải hoa văn chữ Vạn nối liền, hay còn gọi là hồi văn, chạy viền quanh miệng lọ, mép mâm, ý là liên tục, không đứt đoạn. Khi nhìn một món đồ, nhận ra đâu là hoa văn chính, đâu là nền, mình sẽ đọc được nó dành cho ai và mang lời chúc gì.
Nhóm cây hoa: tứ quý, sen, đào, lựu và phật thủ
Bộ bốn cây hoa hay gặp trên câu đối, bình phong và đồ gốm Việt được gọi là tứ quý. Có nơi gọi bộ ấy là tùng, cúc, trúc, mai; có nơi gọi mai, lan, cúc, trúc, theo cách người Hoa gọi là tứ quân tử. Cả hai cách đều gắn với bốn mùa và với khí tiết của người có học: trúc thẳng mà rỗng ruột, mai nở trong giá rét, cúc nở cuối thu, tùng xanh quanh năm.
Hoa sen thuộc về không gian Phật giáo. Bệ tượng, đài sen, bát hương chạm cánh sen thường dùng cho gian thờ Phật. Đặt trên bàn thờ gia tiên không sai, nhưng nên hiểu đó là lời nhắc về sự thanh tịnh chứ không phải hoa văn trang trí suông.
Quả đào gắn với chuyện bàn đào và tuổi thọ, hay đi kèm chữ Thọ và ông Thọ. Quả lựu nhiều hạt nên gắn với ý đông con cháu. Phật thủ có hình bàn tay, vừa là quả bày mâm ngũ quả miền Bắc, vừa là hình chạm trên đồ gốm. Bộ ba đào, lựu, phật thủ đôi khi được chạm chung với ý phúc, thọ, đông con.
Nhóm chữ: Thọ, Phúc, Vạn và lời chúc viết thành hình
Người xưa thích biến chữ thành hoa văn. Chữ Thọ được viết theo hàng chục kiểu, có kiểu tròn, có kiểu dài, có kiểu triện vuông, rồi rải khắp lọ, bát, mâm, cửa. Chữ Phúc hay được đặt ở giữa, có năm con dơi bay quanh, gọi là ngũ phúc. Chữ Vạn, hình chữ thập gập đầu, xuất hiện nhiều ở chùa, mang ý cát tường trong Phật giáo.
Với chữ Vạn, nên biết thêm rằng ở châu Âu hình này bị gắn với lịch sử đau thương thế kỷ trước, nên khi tặng đồ có chữ Vạn cho bạn nước ngoài cần giải thích trước. Bài chữ Om, dấu vạn và đôi mắt Phật kể kỹ hơn về chuyện hiểu lầm này.
Các bước đọc một món đồ thờ cụ thể
Đứng trước một món đồ, có thể đọc theo thứ tự sau, chậm một chút nhưng chắc:
- Xác định món đồ dùng để làm gì. Đỉnh để đốt trầm, bát hương để cắm nhang, chân nến, lọ hoa, mâm bồng. Công năng cho biết nó đứng ở đâu trên bàn thờ.
- Tìm con vật hoặc hình chính. Thường nằm ở chỗ nổi nhất: núm nắp, quai, mặt trước. Đó là chủ đề của món đồ.
- Tách hoa văn nền. Mây, sóng, hồi văn, dây lá thường chỉ để làm đầy. Đừng gán cho chúng ý nghĩa riêng.
- Xem bố cục có đối xứng không. Đồ đối xứng thường đặt chính giữa; đồ đi đôi như hạc, chân nến, lọ hoa đặt hai bên.
- Tìm chữ nếu có. Chữ Thọ, Phúc, Vạn, hay câu đối khắc sẵn cho biết lời chúc chính.
- Đối chiếu với nơi định đặt. Đồ chạm sen và chữ Vạn hợp gian thờ Phật; đồ chạm rồng phượng, hạc rùa hợp bàn thờ gia tiên; đồ chạm tứ quý hợp phòng khách.
- Cuối cùng mới hỏi giá và chất liệu. Lúc này mình đã biết món đồ có đúng thứ mình cần không.
Ví dụ: đọc một chiếc đỉnh đồng mua cho bàn thờ gia tiên
Giả sử một gia đình đi chọn đỉnh đồng cho bàn thờ. Người bán giới thiệu chiếc đỉnh cao chừng một gang tay, nắp có con lân ngồi, hai quai uốn hình rồng, thân trước có mặt hổ phù, ba chân dạng chân thú, quanh miệng có dải hồi văn.
Đọc theo các bước trên: đây là đỉnh đốt trầm, đặt chính giữa phía sau bát hương. Hình chính là lân trên nắp, ý thái bình. Quai rồng và mặt hổ phù là phần trang trí uy nghi, hợp đồ thờ. Hồi văn là nền. Toàn bộ là một bộ hoa văn rất quen của đồ thờ Việt, không có gì "đặc biệt" như lời quảng cáo kiểu "đỉnh rồng giữ của, lân hút lộc". Thứ đáng hỏi lúc này là đồng dày hay mỏng, đáy có vững không, nắp có khít không, và kích thước có cân với bát hương nhà mình không. Một chiếc đỉnh quá to so với bàn thờ nhỏ trông nặng nề, lại dễ đổ.
Những sai lầm thường gặp khi bày đồ có hoa văn
- Bày hạc lẻ hoặc quay lưng vào nhau. Hạc chầu là một đôi, mặt quay vào trong.
- Gọi lân là sư tử, rồi đặt theo kiểu sư tử đá trấn cửa. Lân trên bàn thờ là linh vật hiền, không phải tượng canh cổng.
- Đặt đồ chạm rồng, chữ Thọ dưới sàn, làm chặn cửa hay đồ kê. Không phạm điều gì, nhưng thiếu trang trọng với chính ý nghĩa của hoa văn.
- Trộn quá nhiều đồ của nhiều hệ biểu tượng. Một bàn thờ nhỏ mà vừa đỉnh rồng, vừa tỳ hưu, vừa mèo vẫy, vừa tượng thần nước ngoài sẽ rối và mất tôn nghiêm.
- Tin rằng hoa văn càng dày đặc càng tốt. Đồ chạm kín không chừa khoảng thở thường là đồ đúc hàng loạt, đường nét nông, nhanh xỉn ở kẽ.
Cảnh giác với lời bán hàng dựa trên hoa văn
Có mấy kiểu lời mời mua quen thuộc, nên gọi đúng tên. Kiểu thứ nhất là gieo nỗi lo rồi bán cách giải: "bàn thờ nhà anh thiếu hổ phù nên hay lục đục", rồi mời mua thêm một món. Kiểu thứ hai là "càng đắt càng linh": cùng một mô típ lân, nhưng món đắt được nói là "đã khai quang", "đúc theo mẫu cung đình". Kiểu thứ ba là giục quyết nhanh: "mẫu này chỉ còn một chiếc".
Hoa văn truyền thống là di sản chung, không ai giữ độc quyền ý nghĩa của nó. Một con lân trên chiếc đỉnh bình dân và một con lân trên chiếc đỉnh đắt tiền mang cùng một lời chúc. Chỗ khác nhau nằm ở tay nghề, độ dày của đồng, độ sắc nét, những thứ nhìn và cầm thấy được.
An toàn khi bày đồ thờ có lửa
Đồ thờ có hoa văn đẹp thường đi cùng lửa: nhang, trầm, nến, đèn dầu. Đỉnh đồng đốt trầm nóng lên rất nhanh, không chạm tay khi vừa đốt. Đặt nến và đèn dầu cách xa rèm, hoành phi gỗ và giấy câu đối. Phòng thờ nhỏ, kín nên mở cửa sổ khi thắp, vì khói nhang trầm trong phòng kín không tốt cho người già và trẻ nhỏ. Đồ đồng nặng như đỉnh, hạc lớn đặt trên bàn thờ treo tường cần giá đỡ chắc; nhà có trẻ nhỏ nên đặt đồ nặng sát vách, không để mép bàn.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Có mấy trường hợp mình không nên tự quyết. Món đồ được giới thiệu là đồ cổ, giá cao: nên nhờ người nghiên cứu mỹ thuật hoặc bảo tàng xem giúp, vì niên đại không đọc được qua hoa văn đơn thuần. Đồ thờ ở đình, chùa, nhà thờ họ có giá trị di tích: việc tu sửa, thay thế nên hỏi cơ quan quản lý văn hoá và người coi sóc nơi đó. Bàn thờ treo tường chịu đồ đồng nặng: hỏi thợ hoặc kỹ sư về tải trọng của vách và bulông. Còn lệ bày riêng của từng dòng họ, như số bát hương hay thứ tự đồ thờ, thì người lớn trong họ là người nên hỏi trước tiên.
Nếu cần tìm đồ thờ bằng đồng có hoa văn truyền thống, có thể xem các món đang có ở nhóm rồng, phượng, kỳ lân của Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi đối chiếu với các bước đọc ở trên trước khi chọn.