Chữ Om, dấu vạn và đôi mắt Phật trên bảo tháp Nepal: ba ký hiệu linh thiêng và cách dùng không phạm
Trả lời ngắn: Om là âm tiết thiêng trong Ấn Độ giáo, Phật giáo và đạo Jain, được tụng ở đầu và cuối lời cầu nguyện. Dấu vạn là ký hiệu cát tường cổ xưa, có trong Ấn Độ giáo và Phật giáo, người Việt quen thấy chữ Vạn trên ngực tượng Phật; nó khác với biểu tượng của Đức Quốc xã về bối cảnh và lịch sử. Đôi mắt vẽ trên các bảo tháp ở Kathmandu là đôi mắt Phật nhìn bốn phương. Cả ba nên được dùng trang trọng, không in lên thảm chùi chân, dép, đồ lót.
Om: âm thanh của vũ trụ
Om, có khi viết là Aum, được nhiều truyền thống Ấn Độ coi là âm thanh nguyên sơ, chứa đựng toàn thể vũ trụ. Các bộ Upanishad bàn về Om khá nhiều; có cách giải thích ba âm A, U, M tương ứng với ba trạng thái thức, mơ, ngủ sâu, và khoảng lặng sau đó là trạng thái thứ tư. Người tụng niệm thường mở đầu và kết thúc bằng Om.
Ký hiệu Om viết bằng chữ Devanagari có hình dáng đặc trưng với nét cong và một chấm nhỏ trên vầng trăng khuyết. Ký hiệu này xuất hiện trên đền, trên tượng, trên vật dụng nghi lễ, và ngày nay trên áo phông, vòng tay, hình xăm.
Dấu vạn: ký hiệu cát tường hàng nghìn năm
Dấu vạn là hình chữ thập có bốn cánh gập vuông góc. Tên tiếng Phạn của nó thường được hiểu là "điều lành", "hạnh phúc". Ký hiệu này có từ rất xa xưa, xuất hiện ở nhiều nền văn hoá khắp thế giới.
- Trong Ấn Độ giáo, dấu vạn vẽ ở cửa nhà, trên sổ sách kế toán đầu năm tài chính, trên thiệp cưới, mang ý cát tường.
- Trong Phật giáo, chữ Vạn xuất hiện trên ngực tượng Phật ở nhiều nước Đông Á, biểu thị tâm Phật, một trong những tướng tốt.
- Ở Việt Nam, chữ Vạn có mặt ở nhiều chùa, trên cờ Phật giáo trang trí, trên hoạ tiết diềm.
Vì sao dấu vạn dễ bị hiểu lầm
Ở thế kỷ trước, Đảng Quốc xã Đức lấy một biến thể của ký hiệu này, xoay nghiêng, đặt trong vòng tròn trắng trên nền đỏ, làm biểu tượng. Sau những tội ác của chế độ này, ở phương Tây, hình chữ thập ngoặc gắn chặt với hận thù và diệt chủng. Một số nước châu Âu có luật hạn chế việc phô bày biểu tượng Quốc xã.
Với người châu Á, chữ Vạn là ký hiệu thiêng và lành. Với nhiều người phương Tây, hình dạng ấy gợi nỗi đau. Cả hai cảm xúc đều có lý do. Vì thế, khi mang đồ có dấu vạn sang châu Âu, châu Mỹ, hoặc tặng bạn bè nước ngoài, nên giải thích bối cảnh, hoặc cân nhắc chọn món khác để tránh hiểu lầm đáng tiếc.
Đôi mắt trên bảo tháp Kathmandu
Ai đến thung lũng Kathmandu sẽ thấy những bảo tháp trắng lớn như Boudhanath và Swayambhunath, phần tháp vuông trên vòm có vẽ đôi mắt nhìn ra bốn phía. Đó thường được gọi là đôi mắt Phật, hay đôi mắt trí tuệ, biểu thị cái nhìn bao quát mọi phương của Đức Phật.
Giữa hai mắt, ở vị trí mũi, có một ký hiệu cong mà nhiều người giải thích là chữ số một trong tiếng Nepal, biểu thị sự hợp nhất, hay con đường duy nhất đến giác ngộ. Phía trên giữa trán thường có một chấm, được giải thích là con mắt thứ ba. Những cách giải thích này phổ biến trong sách hướng dẫn và lời người địa phương; người viết ghi nhận như vậy.
Những chỗ không nên đặt các ký hiệu này
| Không nên | Vì sao |
|---|---|
| Thảm chùi chân, dép, giày | Giẫm chân lên ký hiệu thiêng là bất kính |
| Đồ lót, quần đùi, khăn tắm | Đặt ký hiệu ở chỗ không trang trọng của cơ thể |
| Bao bì đồ ăn vặt, túi rác | Bị vứt bỏ, chà đạp sau khi dùng |
| Hình xăm ở chân, bàn chân | Ở nhiều nước, bị coi là xúc phạm |
Ở một số nước theo Phật giáo, xăm hình Phật hoặc ký hiệu thiêng ở vị trí không trang trọng từng khiến du khách gặp rắc rối. Ai muốn xăm Om hay chữ Vạn nên tìm hiểu kỹ trước.
Mua đồ lưu niệm ở Nepal: gợi ý tôn trọng
Chợ quanh các bảo tháp ở Kathmandu bày bán vòng tay, chuông, cờ, tranh có đôi mắt Phật, chữ Om. Mua về làm kỷ niệm là chuyện bình thường. Vài điều nhỏ:
- Khi đi quanh bảo tháp, đi theo chiều kim đồng hồ như người địa phương.
- Không ngồi, trèo lên tượng, bệ tháp để chụp ảnh.
- Đồ có hình Phật, chữ thiêng mang về đặt ở chỗ sạch, cao.
Om và chữ Vạn trong nhà Việt
Một bức tranh chữ Om treo phòng thiền, một tấm thảm có chữ Vạn treo tường phòng khách nhà Phật tử là những cách dùng phù hợp. Không cần lo chuyện "treo sai hướng"; chỉ cần trang trọng. Người Việt quen với chữ Vạn trong chùa sẽ dễ cảm nhận điều này: chẳng ai đặt chữ Vạn ở bậc cửa để giẫm lên.
Khi bạn bè nước ngoài hỏi
Người Việt sống, học tập ở nước ngoài đôi khi bị hỏi vì sao chùa nhà mình có "chữ thập ngoặc". Câu trả lời ngắn và bình tĩnh thường đủ: đây là ký hiệu cát tường hàng nghìn năm tuổi của Phật giáo và Ấn Độ giáo, có trước thế kỷ hai mươi rất lâu, và bị một chế độ chiếm dụng về sau. Giải thích kèm sự thấu hiểu với nỗi đau của người hỏi sẽ mở ra một cuộc trò chuyện, thay vì một cuộc tranh cãi.
Ai đang tìm vật phẩm mang ký hiệu Phật giáo để trưng bày trang nghiêm có thể xem kết quả tìm chữ Vạn trên Vật Phẩm Phong Thuỷ, và đặt món đồ ở nơi xứng với ý nghĩa của nó.