Sindoor, mangalsutra, bindi, mehndi: vật cát tường của phụ nữ Ấn Độ, Nepal và điều người ngoài nên biết
Trả lời ngắn: Phụ nữ Ấn Độ và Nepal theo Ấn Độ giáo có một bộ vật cát tường gắn với hôn nhân: bột đỏ sindoor ở đường rẽ ngôi, dây chuyền hạt đen mangalsutra, chấm bindi giữa trán, vòng tay đỏ trắng chooda, nhẫn ngón chân bằng bạc, hình vẽ henna mehndi, và ở Nepal là chuỗi hạt thuỷ tinh pote. Nhiều món trong số đó cho biết người phụ nữ đã có chồng, nên không phải phụ kiện để đeo cho vui. Người ngoài có thể chiêm ngưỡng, nhận henna khi được mời dự cưới, nhưng nên hiểu ý nghĩa và để ý mấy rủi ro sức khoẻ có thật.
Saubhagya: phúc phận của người vợ
Trong nhiều cộng đồng Ấn Độ giáo, người vợ có chồng còn sống được coi là có saubhagya, một chữ thường được dịch là phúc phận, điều may lành. Những món trang sức và dấu hiệu trên người phụ nữ có chồng được gọi chung là dấu hiệu của saubhagya. Chúng vừa là lời cầu chúc cho cuộc hôn nhân, vừa cho người xung quanh biết người phụ nữ này đã lập gia đình.
Miền Bắc Ấn có khái niệm solah shringar, mười sáu món trang điểm của cô dâu, từ hoa cài tóc, son, kajal kẻ mắt tới vòng, nhẫn, khuyên. Danh sách mười sáu món thay đổi tuỳ vùng, nhưng ý chung là cô dâu được trang điểm trọn vẹn như hình ảnh nữ thần Lakshmi, biểu tượng của thịnh vượng trong gia đình. Hình ảnh Lakshmi bước vào nhà cũng có trong bài toran, rangoli và dấu chân Lakshmi.
Cần nói rõ: đây là truyền thống của một tôn giáo và nhiều vùng văn hoá, không phải mọi phụ nữ Ấn đều theo, và ngày nay nhiều phụ nữ thành thị chỉ dùng vài món trong dịp lễ.
Bảng các vật cát tường của phụ nữ có chồng
| Vật | Đeo ở đâu | Ý nghĩa truyền thống | Có phải dấu hiệu đã có chồng? |
|---|---|---|---|
| Sindoor | Đường rẽ ngôi tóc | Hôn nhân, chồng còn sống | Có, rõ nhất |
| Mangalsutra | Cổ | Sợi dây ràng buộc may lành của hôn nhân | Có |
| Bindi | Giữa trán | Xưa gắn với người có chồng; nay là trang sức chung | Không còn bắt buộc |
| Chooda | Cổ tay, cô dâu Punjab | Cô dâu mới | Có, trong thời gian đầu sau cưới |
| Nhẫn ngón chân bichiya | Ngón chân thứ hai | Phụ nữ có chồng | Có ở nhiều vùng |
| Mehndi | Tay, chân | Niềm vui ngày cưới, lễ hội | Không, ai cũng vẽ được dịp lễ |
| Pote | Cổ, phụ nữ Nepal | Phụ nữ có chồng | Có |
Sindoor: vệt đỏ trên đường ngôi
Trong lễ cưới Ấn Độ giáo ở nhiều vùng, chú rể bôi bột đỏ cam sindoor lên đường rẽ ngôi của cô dâu. Từ đó người vợ giữ vệt đỏ này hằng ngày hoặc trong dịp lễ. Khi chồng mất, theo truyền thống, người vợ không bôi sindoor nữa. Vì vậy, với người Ấn, một phụ nữ có vệt đỏ trên tóc mang thông điệp rất rõ.
Về sức khoẻ: sindoor truyền thống làm từ các khoáng chất màu đỏ, và Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ từng cảnh báo một số sản phẩm sindoor bán trên thị trường chứa chì. Ai dùng thường xuyên nên chọn loại ghi rõ thành phần, tránh để trẻ nhỏ nghịch hay nuốt phải.
Mangalsutra, thali và chuỗi pote của Nepal
Mangalsutra là dây chuyền xâu hạt đen và vàng, thường có mặt dây bằng vàng, chú rể đeo cho cô dâu trong lễ cưới. Tên gọi ghép từ "mangal", may lành, và "sutra", sợi dây. Ở Nam Ấn, món tương đương gọi là thali, một mặt vàng trên sợi dây. Ở Nepal, phụ nữ có chồng đeo pote, chuỗi hạt thuỷ tinh nhỏ màu đỏ hoặc xanh lá, nhiều người đeo kèm tilhari, một mặt dây vàng hình trụ dài.
Những món này mang ý nghĩa hôn nhân rất nặng. Mua một chiếc mangalsutra hay chuỗi pote làm đồ trang sức thời trang không phạm luật nào, nhưng đeo trước mặt người Ấn, người Nepal có thể khiến họ hiểu nhầm hoặc thấy kỳ.
Bindi: từ dấu hiệu hôn nhân thành trang sức
Bindi là chấm đỏ hoặc hình nhỏ ở giữa trán, chỗ mà nhiều truyền thống Ấn coi là vị trí của "con mắt thứ ba" theo quan niệm tâm linh. Xưa chấm đỏ gắn với phụ nữ có chồng, nay bindi dán đủ màu, đủ kiểu được phụ nữ ở mọi tình trạng hôn nhân dùng như trang sức, kể cả bé gái. Trong lễ tang và thời gian để tang, nhiều gia đình không đeo bindi màu.
Người nước ngoài đeo bindi là chuyện được tranh luận: có người Ấn vui khi thấy bạn bè mặc trang phục Ấn kèm bindi trong lễ hội, có người thấy khó chịu khi bindi thành phụ kiện lễ hội âm nhạc. Cách an toàn là đeo khi được chủ nhà mời trong dịp của họ, không đeo như món đồ "kiểu dân tộc".
Chooda và nhẫn ngón chân
Cô dâu Punjab đeo chooda, bộ vòng nhiều chiếc màu đỏ và trắng, thường do người bên ngoại tặng trong lễ trước cưới. Kèm theo là kalire, những tua kim loại vàng treo từ vòng, cô dâu lắc tua trên đầu các cô gái chưa chồng, tương truyền ai bị tua rơi trúng sẽ sớm lấy chồng, một trò vui giống tục tung hoa cưới.
Nhẫn ngón chân bichiya thường bằng bạc. Một giải thích dân gian phổ biến là vàng gắn với thần linh nên không đeo dưới thắt lưng; đây là quan niệm, không phải luật chung, nhưng giải thích vì sao trang sức chân của người Ấn hầu hết là bạc.
Mehndi: hình vẽ henna trước đám cưới
Đêm trước đám cưới, nhiều gia đình Ấn, Pakistan, Bangladesh tổ chức tiệc mehndi: cô dâu được vẽ henna kín tay chân với hoa văn rất tinh xảo, khách nữ cũng được vẽ. Có tục giấu tên chú rể trong hoa văn để chú rể phải tìm. Có câu nói vui rằng màu henna càng đậm, mẹ chồng càng thương. Mehndi là phần cởi mở nhất của bộ vật cát tường: người ngoài được mời thì cứ vui vẻ nhận.
Các bước dùng henna an toàn
- Nhận biết henna tự nhiên. Bột henna nguyên chất lên màu cam đến nâu đỏ, đậm dần trong một hai ngày, không đen ngay.
- Tránh "henna đen". Loại lên màu đen nhanh thường pha chất PPD, có thể gây dị ứng nặng, phồng rộp, để lại sẹo. Cơ quan y tế nhiều nước đã cảnh báo.
- Thử một chấm nhỏ trước. Vẽ một chấm trong cổ tay, chờ vài giờ, không ngứa rát mới vẽ rộng.
- Không vẽ cho trẻ nhỏ bằng henna không rõ nguồn gốc.
- Ngứa, sưng, phồng sau khi vẽ thì rửa sạch và đi khám da liễu.
Teej ở Nepal: ngày của sắc đỏ
Muốn thấy bộ vật cát tường của phụ nữ Nepal trong một khung cảnh trọn vẹn, có thể nhìn vào lễ Teej, thường rơi vào khoảng tháng Tám hoặc tháng Chín dương lịch. Phụ nữ Ấn Độ giáo ở Nepal mặc sari đỏ, đeo pote xanh đỏ, tay đầy vòng, kéo nhau tới các đền thờ Shiva, trong đó đền Pashupatinath ở Kathmandu là nơi đông nhất. Họ hát, múa, và nhiều người nhịn ăn để cầu cho chồng mạnh khoẻ, các cô gái chưa chồng thì cầu cho một người chồng tốt. Truyện gốc kể nữ thần Parvati đã kiên trì khổ hạnh để được kết duyên với Shiva.
Ngày nay Teej cũng là dịp phụ nữ gặp gỡ, nghỉ ngơi, và trong những năm gần đây có những tiếng nói trong xã hội Nepal bàn về chuyện nhịn ăn và áp lực lên phụ nữ. Người ngoài đến xem nên đứng ở rìa, xin phép trước khi chụp ảnh, nhất là chụp cận. Không nên khuyên người đang nhịn ăn ăn uống, đó là lựa chọn tín ngưỡng của họ; nhưng nếu thấy ai choáng ngất giữa trời nắng thì gọi giúp đỡ y tế ngay.
Những sợi chỉ che chở: rakhi và kalava
Không phải vật cát tường nào cũng chỉ dành cho người có chồng. Dịp Raksha Bandhan, chị em gái buộc rakhi, sợi dây trang trí, vào cổ tay anh em trai, người anh em hứa che chở và tặng quà lại. Ở các đền Hindu, người đến lễ thường được buộc kalava, sợi chỉ đỏ vàng, vào cổ tay. Người Lào có lễ buộc chỉ trắng baci với ý gần tương tự, như bài sợi chỉ trắng baci của người Lào kể. Nếu được buộc chỉ ở đền, cứ để dây tự đứt hoặc tháo ra nhẹ nhàng khi cần, đừng cắt trước mặt người buộc.
Ví dụ: một cô gái Việt dự đám cưới bạn Ấn
Một cô gái Việt được đồng nghiệp người Ấn mời dự đám cưới ở TP.HCM, gồm tiệc mehndi và lễ cưới. Cô hỏi bạn trước nên mặc gì. Bạn khuyên: tránh mặc toàn trắng vì nhiều gia đình gắn màu trắng với tang, tránh đỏ rực để không trùng màu cô dâu; sari hoặc váy màu tươi khác là đẹp nhất. Ở tiệc mehndi, cô được vẽ henna một bàn tay, trước đó hỏi thợ có phải henna tự nhiên không và thử một chấm nhỏ. Trong lễ cưới, cô được tặng một bộ vòng tay thuỷ tinh nhiều màu như quà của nhà gái, vui vẻ nhận và đeo luôn. Cô không bôi sindoor, không đeo mangalsutra, vì biết đó là dấu hiệu của người đã có chồng.
Những sai lầm thường gặp
- Đeo sindoor hay mangalsutra làm thời trang khi gặp người Ấn, người Nepal.
- Mua "henna đen" vẽ cho nhanh, đặc biệt cho trẻ nhỏ.
- Kẻ kajal, surma cho trẻ sơ sinh theo tục xua ánh mắt xấu. Một số sản phẩm kohl đã bị phát hiện chứa chì; hỏi bác sĩ nhi trước.
- Coi bộ vật cát tường là lời hứa hạnh phúc. Chúng là lời chúc và dấu hiệu xã hội, không phải bảo đảm.
- Đánh giá phụ nữ không đeo các món này là "không truyền thống". Đó là lựa chọn của mỗi người.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Da nổi mẩn, phồng rộp sau khi vẽ henna hay dùng bột màu: đi khám bác sĩ da liễu, mang theo bao bì sản phẩm. Trẻ nhỏ lỡ nuốt bột màu, kohl: hỏi bác sĩ hoặc trung tâm chống độc. Muốn hiểu đúng nghi lễ khi được mời dự cưới, hỏi chính gia đình mời mình, vì phong tục mỗi vùng Ấn, mỗi cộng đồng Nepal rất khác. Mua trang sức vàng ở Ấn, Nepal mang về: hỏi hải quan về mức được mang theo, và hỏi giấy kiểm định tuổi vàng ở cửa hàng.
Ai muốn một món trang sức mang ý may lành nhưng không gắn với dấu hiệu hôn nhân của tôn giáo khác có thể xem ở nhóm trang sức phong thuỷ của Vật Phẩm Phong Thuỷ, chọn món hợp với đời sống của mình.