Nhận diện tượng thần Ấn Độ giáo qua vật cầm, vật cưỡi: Shiva, Vishnu, Brahma, Lakshmi, Durga, Hanuman, Krishna
Trả lời ngắn: Tượng thần Ấn Độ giáo được nhận ra qua ba dấu hiệu: vật cầm trên tay, con vật cưỡi đứng bên cạnh hay dưới chân, và vài nét riêng như màu da, số đầu, con mắt thứ ba. Shiva cầm đinh ba và trống nhỏ, có bò Nandi; Vishnu cầm tù và, bánh xe, chuỳ, hoa sen, cưỡi chim Garuda; Lakshmi ngồi trên hoa sen, tay rải tiền vàng; Durga nhiều tay cầm vũ khí, cưỡi sư tử. Nhận đúng vị thần là bước đầu để trưng bày cho tôn trọng và không mua theo lời giới thiệu sai.
Vì sao nên nhận diện trước khi mua một tượng thần Ấn
Người Việt đi Ấn Độ, Nepal, hay ghé các khu phố Ấn ở TP.HCM, rất dễ mang về một bức tượng đồng nhiều tay, mặt hiền hoặc mặt dữ. Không ít người về nhà mới hỏi "đây là ai". Có người được người bán gọi chung là "thần tài lộc Ấn Độ" cho dễ bán, trong khi tượng thực ra là nữ thần chiến binh hay một vị thần của sự huỷ diệt và tái sinh.
Ấn Độ giáo có rất nhiều vị thần và mỗi vị có nhiều hình dạng. Bài này không thể kể hết, nhưng đủ để nhận ra những vị hay gặp nhất trên thị trường đồ lưu niệm. Ganesh đã có bài riêng, tượng Ganesh, vị thần đầu voi, nên ở đây chỉ nhắc khi cần so sánh.
Ba vị thần tối cao: Brahma, Vishnu, Shiva
Trong cách trình bày phổ biến, ba vị thần lớn đảm nhận ba việc của vũ trụ: Brahma sáng tạo, Vishnu gìn giữ, Shiva huỷ diệt để tái sinh. Bộ ba này thường được gọi là Trimurti. Thực tế tín ngưỡng phức tạp hơn: nhiều người theo Ấn Độ giáo thờ Vishnu hoặc Shiva là vị tối cao, còn đền thờ riêng cho Brahma thì rất ít.
Brahma
Brahma có bốn mặt nhìn bốn hướng, thường được tạc là ông già có râu, bốn tay cầm kinh Veda, bình nước, chuỗi hạt, muỗng tế lễ. Vật cưỡi là thiên nga. Ở Thái Lan, Brahma được thờ rất rộng rãi dưới tên Phra Phrom, chính là tượng bốn mặt mà người Việt gọi là Phật bốn mặt, như bài tượng Phật bốn mặt Thái Lan đã giải thích.
Vishnu
Vishnu có da màu xanh lam hoặc xanh đen, bốn tay cầm bốn vật: tù và ốc, bánh xe chakra, chuỳ, hoa sen. Vật cưỡi là chim thần Garuda, nửa người nửa chim. Vishnu cũng hay được tạc nằm trên mình rắn thần nhiều đầu giữa biển vũ trụ. Vishnu giáng thế nhiều lần dưới các hoá thân, trong đó nổi tiếng nhất là Rama và Krishna. Một số truyền thống Ấn Độ giáo xếp Đức Phật vào danh sách hoá thân của Vishnu; Phật giáo không nhìn như vậy, và với người Việt theo Phật giáo, nên biết điều này để không nhầm.
Shiva
Shiva có con mắt thứ ba giữa trán, tóc búi cao có vầng trăng lưỡi liềm và dòng sông Hằng chảy từ tóc, rắn quấn quanh cổ, tay cầm đinh ba trishula và trống nhỏ damaru. Vật cưỡi là bò Nandi, thường được tạc nằm quay mặt về phía Shiva. Hình tượng Nataraja, Shiva múa trong vòng lửa, chân đạp lên một hình người nhỏ tượng trưng cho vô minh, là một trong những tượng đồng nổi tiếng nhất của Nam Ấn. Shiva còn được thờ dưới dạng linga, một trụ đá tròn đặt trên bệ yoni.
Bảng nhận diện nhanh các vị thần hay gặp
| Vị thần | Vật cầm hay gặp | Vật cưỡi | Nét nhận diện |
|---|---|---|---|
| Brahma | Kinh Veda, bình nước, chuỗi hạt | Thiên nga | Bốn mặt |
| Vishnu | Tù và, bánh xe, chuỳ, hoa sen | Garuda | Da xanh, bốn tay |
| Shiva | Đinh ba, trống damaru | Bò Nandi | Mắt thứ ba, trăng lưỡi liềm, rắn ở cổ |
| Lakshmi | Hoa sen, bình, tiền vàng rơi từ tay | Chim cú | Ngồi hoặc đứng trên hoa sen, có khi hai voi phun nước |
| Saraswati | Đàn veena, sách, chuỗi hạt | Thiên nga, có khi chim công | Áo trắng, ngồi bên nước |
| Durga | Nhiều vũ khí ở nhiều tay | Sư tử hoặc hổ | Thường đang diệt quỷ trâu |
| Kali | Gươm, đầu quỷ | Không cố định | Da đen hoặc xanh đậm, lưỡi đỏ thè ra, vòng đầu lâu |
| Hanuman | Chuỳ, đôi khi một ngọn núi | Không có | Thần khỉ, có tượng mở ngực thấy Rama và Sita |
| Krishna | Sáo | Không có, hay đứng cạnh bò | Da xanh, lông công trên đầu, dáng đứng bắt chéo chân |
| Ganesh | Rìu, dây thòng lọng, bánh ngọt | Chuột | Đầu voi, một ngà gãy |
Các nữ thần: Lakshmi, Saraswati, Durga, Kali
Lakshmi là nữ thần của thịnh vượng và may mắn, vợ của Vishnu. Đây là vị đúng nghĩa "tài lộc" nhất, được thờ đặc biệt dịp lễ Diwali. Saraswati là nữ thần của tri thức, âm nhạc, nghệ thuật; học sinh, nhạc sĩ ở Ấn Độ cầu bà trước kỳ thi, buổi diễn.
Durga là hình tướng chiến binh của nữ thần, cưỡi sư tử, mỗi tay cầm một vũ khí do các vị thần trao, đang diệt quỷ trâu Mahishasura. Lễ hội Durga Puja ở miền Đông Ấn là một trong những lễ hội lớn nhất của nước này. Kali là hình tướng dữ dội nhất, lưỡi đỏ thè ra, đeo vòng đầu lâu, đứng trên mình Shiva. Với người theo đạo, Kali là người mẹ che chở, diệt cái ác; nhưng với người ngoài, đây không phải tượng để bày làm đồ trang trí vui mắt.
Hanuman và Krishna: hai vị gần gũi nhất với người thường
Hanuman là thần khỉ trong sử thi Ramayana, người hầu trung thành của Rama. Truyện kể Hanuman bay qua biển tìm nàng Sita, rồi nhấc cả một ngọn núi mang về vì không biết hái loại cỏ thuốc nào. Tượng Hanuman thường cầm chuỳ, có tượng tự xé ngực cho thấy hình Rama và Sita trong tim, ý nói lòng trung thành. Người Ấn cầu Hanuman khi cần sức mạnh và can đảm. Ở Thái Lan và Campuchia, Hanuman là nhân vật quen trong kịch múa Ramakien và Reamker.
Krishna là hoá thân của Vishnu, được kể vừa là cậu bé chăn bò nghịch ngợm, vừa là người thầy giảng đạo trong Bhagavad Gita. Tượng Krishna thổi sáo, đứng bắt chéo chân, đầu cài lông công, thường gắn với tình yêu và niềm vui. Đây là vị hay được bày ở nhà nhất vì dáng mềm mại, dễ gần.
Ấn Độ giáo trên đất Việt: Chăm Pa
Người Việt không cần đi xa để gặp các vị thần này. Vương quốc Chăm Pa xưa ở miền Trung đã thờ Shiva rất thịnh, để lại các tháp ở Mỹ Sơn và nhiều tượng, bệ linga yoni. Tháp Bà Po Nagar ở Nha Trang thờ nữ thần mẹ xứ sở của người Chăm, được người Việt tôn là Thiên Y A Na, và nữ thần này có liên hệ với hình tướng nữ thần trong Ấn Độ giáo. Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng có nhiều tượng Shiva, Vishnu, Brahma, Garuda để tự đối chiếu với bảng ở trên.
Đọc tư thế tay: hai mudra hay gặp nhất
Trên nhiều tượng thần, một bàn tay không cầm gì mà làm một tư thế, gọi là mudra. Hai tư thế phổ biến nhất:
- Abhaya mudra: bàn tay giơ lên, lòng bàn tay hướng ra trước, nghĩa là "đừng sợ", che chở.
- Varada mudra: bàn tay hạ xuống, lòng bàn tay hướng ra, nghĩa là ban phước, ban ơn.
Hai tư thế này cũng có trên tượng Phật, vì Phật giáo và Ấn Độ giáo chung một nền nghệ thuật ở giai đoạn đầu.
Các bước nhận diện một tượng chưa biết tên
- Đếm số đầu và số tay. Bốn mặt gần như chắc là Brahma; nhiều tay cầm vũ khí thường là Durga.
- Nhìn dưới chân hoặc bên cạnh. Bò là Shiva, chim người là Vishnu, chuột là Ganesh, sư tử là Durga, cú là Lakshmi, thiên nga là Brahma hoặc Saraswati.
- Đọc vật cầm. Đinh ba, sáo, đàn, hoa sen kèm tiền vàng đều là dấu hiệu rất riêng.
- Xem màu da nếu tượng có sơn. Da xanh thường là Vishnu hoặc Krishna.
- Tìm chi tiết đặc biệt. Mắt thứ ba, trăng lưỡi liềm, lông công, ngà gãy.
- Đối chiếu tên với người bán. Nếu người bán gọi tên khác hẳn những gì mình đọc được, hỏi lại hoặc hỏi người thứ ba.
Ví dụ: bức tượng "thần tài lộc" ở một chợ Kathmandu
Một người Việt đi Nepal, ở khu chợ cổ thấy một tượng đồng cao cỡ gang tay: nữ thần tám tay, mỗi tay một vũ khí, dưới chân có sư tử và một con trâu bị đâm. Người bán nói đây là "nữ thần tài lộc, đặt quầy thu ngân rất tốt".
Đọc theo bảng: tám tay cầm vũ khí, sư tử, quỷ trâu, đó là Durga đang diệt Mahishasura, nữ thần chiến thắng cái ác chứ không phải Lakshmi. Người ấy vẫn mua vì thích dáng tượng, nhưng về nhà đặt trên kệ sách cao trong phòng làm việc, không đặt ở quầy tiền và không kể với ai rằng đây là "thần tài". Nếu thật sự muốn hình ảnh thịnh vượng theo đúng nghĩa Ấn Độ, tượng Lakshmi ngồi trên hoa sen mới là vị đúng.
Trưng bày cho tôn trọng
- Đặt tượng ở chỗ cao, sạch, không dưới sàn, không cạnh giày dép, không trong phòng tắm.
- Không đặt chung bàn thờ gia tiên hay bàn thờ Phật; một kệ riêng là đủ trang trọng.
- Tượng thần dữ như Kali, Bhairava không nên bày làm đồ trang trí quán xá.
- Linga là biểu tượng thiêng của Shiva; không đùa cợt, không dùng làm chặn giấy.
- Nếu có thắp đèn dầu diya hay nhang theo cách Ấn, đặt xa rèm và đồ dễ cháy; bài chuông đền và đèn diya có hướng dẫn an toàn lửa.
Những sai lầm thường gặp
- Gọi mọi tượng nữ thần là "thần tài".
- Đặt tượng Ấn Độ giáo lên bàn thờ Phật vì tưởng cùng một đạo.
- In hình thần lên thảm, dép, đồ lót. Đã có nhiều lần cộng đồng người Ấn phản đối các sản phẩm như vậy.
- Mua tượng "cổ" giá cao ở chợ du lịch rồi mang qua hải quan mà không có giấy tờ.
- Tin rằng đặt tượng là đủ, không cần hiểu. Với người theo đạo, mỗi vị có cách thờ riêng; với người không theo, hiểu là cách tôn trọng tối thiểu.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Muốn thờ một vị thần Ấn Độ giáo theo nghi lễ: hỏi vị tư tế ở một ngôi đền Hindu, ở TP.HCM có vài ngôi đền như vậy do cộng đồng người Ấn và người Chăm gìn giữ. Tượng được giới thiệu là cổ: Ấn Độ và Nepal đều có luật hạn chế mang cổ vật ra nước ngoài, nên hỏi giấy tờ và hỏi hải quan trước khi mua. Tượng đồng nặng đặt trên kệ treo: hỏi thợ về giá đỡ và tải trọng.
Ai muốn tìm một tượng thần Ấn có đế vững để đặt trên kệ có thể xem kết quả tìm tượng Ganesh trên Vật Phẩm Phong Thuỷ, và dùng bảng ở trên để nhận đúng vị thần trước khi chọn.