Chuông đền và đèn diya: hai món đồng thau, đất nung của Ấn Độ và Nepal, dùng sao cho đúng ý và an toàn lửa
Trả lời ngắn: trong lễ puja của Ấn Độ giáo, người hành lễ rung chuông cầm tay ghanta để mở đầu, với ý thanh lọc không gian và hướng tâm vào lời cầu. Đèn diya là đèn dầu nhỏ bằng đất nung hoặc đồng, bấc bông, dùng để dâng ánh sáng trong lễ arati và thắp hàng loạt dịp Diwali. Ở nhà Việt, chuông đồng là món trang trí đẹp, còn đèn diya nếu đốt thật cần để xa rèm, có người trông, hoặc thay bằng đèn LED.
Âm thanh trong nghi lễ Ấn Độ
Người theo Ấn Độ giáo bước vào đền thường giơ tay rung chiếc chuông lớn treo ở cửa, như một lời báo mình đã đến và để gạt những suy nghĩ lan man. Trong lễ puja tại gia, người hành lễ cầm một chiếc chuông nhỏ có tay cầm, rung đều trong khi dâng hoa, dâng lửa. Tiếng chuông được giải thích là xua những âm thanh và ý nghĩ không lành, giúp tâm tập trung.
Đây là cách hiểu tôn giáo, không phải tuyên bố khoa học. Nhưng ai từng đứng trong đền khi chuông rung đều sẽ thấy dễ hiểu: âm thanh lặp lại đánh dấu một khoảng thời gian khác với thường ngày.
Chuông ghanta: đọc hình trên tay cầm
Chuông ghanta thường bằng đồng thau hoặc hợp kim, thân chuông hình bát úp, tay cầm phía trên có tượng nhỏ. Tượng trên tay cầm thường gắn với vị thần mà gia đình thờ:
- Bò thần Nandi, vật cưỡi của Shiva.
- Chim thần Garuda, vật cưỡi của Vishnu.
- Hanuman, vị thần khỉ trung thành.
Người mua chuông về trang trí có thể chưa quen những hình này; hỏi người bán hoặc tra cứu để biết mình đang giữ hình vị nào sẽ giúp trưng bày đúng mực hơn. Chuông Nepal, nhất là từ vùng Patan, nổi tiếng về kỹ thuật đúc đồng, thường có hoạ tiết chạm tinh tế.
Đèn diya và ánh lửa dâng cúng
Diya là đèn dầu nhỏ hình chiếc lá hoặc chén, làm bằng đất nung, đôi khi bằng đồng. Bấc bằng bông xe, dầu là bơ ghee hoặc dầu thực vật. Trong lễ arati, người hành lễ cầm đèn vẫy thành vòng tròn trước tượng thần, dâng ánh sáng, rồi mọi người hơ tay trên lửa và đưa lên mắt như nhận phước lành.
Ánh sáng trong văn hoá Ấn tượng trưng cho tri thức thắng vô minh, thiện thắng ác. Điều này thấy rõ nhất trong lễ Diwali.
Diwali, lễ hội của ánh sáng
Diwali là một trong những lễ hội lớn nhất của Ấn Độ, thường rơi vào khoảng tháng Mười hoặc tháng Mười Một dương lịch. Người ta dọn nhà, thắp hàng trăm đèn diya trên bậu cửa, ban công, lan can, cầu nữ thần Lakshmi ghé thăm. Có nhiều truyện gắn với Diwali tuỳ vùng, phổ biến là truyện hoàng tử Rama trở về sau khi đánh bại quỷ vương, dân chúng thắp đèn đón.
Cảnh hàng trăm ngọn lửa nhỏ rất đẹp, và cũng là lý do mùa Diwali ở Ấn Độ có nhiều vụ cháy, bỏng. Đèn dầu đẹp nhưng không bao giờ vô hại.
Dùng đèn diya an toàn trong nhà Việt
Căn hộ Việt thường chật, rèm vải, đồ gỗ nhiều, trẻ con và thú cưng chạy quanh. Nếu muốn đốt diya thật:
- Đặt trên khay kim loại hoặc đĩa gốm, trên bề mặt không cháy.
- Cách rèm, giấy, cây khô ít nhất một sải tay; không đặt dưới kệ có đồ treo.
- Không đặt ở bậu cửa sổ có gió lùa, cũng không đặt ở lối đi.
- Luôn có người trông; ra khỏi phòng là thổi tắt.
- Đổ dầu vừa phải, không đầy tràn; dầu tràn có thể bắt lửa cả khay.
Nhà có trẻ nhỏ hoặc chung cư có quy định phòng cháy, đèn diya LED là lựa chọn hợp lý: giữ được hình dáng, ánh sáng ấm, không có lửa hở.
Giữ đồ đồng thau sáng đẹp
Đồng thau để lâu sẽ xỉn màu, ngả nâu, có vết xanh ở chỗ ẩm. Người Ấn hay dùng nước cốt chanh hoặc me chua, trộn với chút muối hay bột, chà nhẹ rồi rửa sạch và lau khô. Axit nhẹ trong chanh, me hoà tan lớp xỉn trên bề mặt. Có thể dùng dung dịch đánh bóng đồng mua sẵn.
Vài lưu ý: không ngâm chuông có tay cầm gắn keo vào nước lâu; không chà bằng giấy nhám làm mất nét chạm; lau khô hoàn toàn sau khi rửa. Đồng thau giá rẻ có thể có chì, đeo găng khi chà nhiều và rửa tay sau đó.
Chuông đồng trong nhà Việt: trang trí và tôn trọng
Chuông ghanta đặt trên kệ sách, bàn trà là món trang trí có chiều sâu. Nhưng nên đối xử như một vật nghi lễ của tôn giáo khác:
- Không dùng chuông để gọi người làm, gọi thú cưng.
- Không cho trẻ lấy chuông làm đồ chơi gõ đập.
- Nếu tay cầm có hình thần, đặt chuông ở chỗ sạch, không đặt dưới sàn.
Người bán và chuyện "năng lượng chuông"
Một số nơi quảng cáo chuông đồng Nepal "tẩy năng lượng xấu", "chữa mất ngủ", "cân bằng luân xa". Những lời này không có kiểm chứng y khoa. Ai mất ngủ kéo dài nên gặp bác sĩ. Chuông đồng có thể là một thói quen thư giãn dễ chịu, giống như nghe một bản nhạc, và chỉ nên được nhìn như vậy.
Ai muốn so sánh chuông đồng Ấn, Nepal với các loại chuông và khánh treo khác có thể xem mục chuông và khánh treo của Vật Phẩm Phong Thuỷ, chọn món đặt trong nhà, không phải món phải đốt lửa.