Mandala và yantra: vòng tròn thiêng của Ấn Độ, từ nghi lễ thiền định đến tấm thảm treo quán cà phê
Trả lời ngắn: mandala trong tiếng Phạn nghĩa là vòng tròn, là sơ đồ biểu thị vũ trụ hoặc cõi của một vị thần, dùng trong thiền định và nghi lễ của Ấn Độ giáo và Phật giáo. Yantra là một dạng hình học thiêng gần với mandala, nổi tiếng nhất là Sri Yantra gồm các tam giác đan xen. Ngày nay mandala còn là hoa văn trang trí và sách tô màu thư giãn. Khi treo, nên phân biệt mandala nghi lễ với hoa văn trang trí, và không dùng hình có thần linh làm thảm trải sàn hay khăn lau.
Mandala: một vũ trụ trong vòng tròn
Cấu trúc mandala truyền thống thường gồm một vòng tròn ngoài, bên trong là một hình vuông có bốn cổng hướng về bốn phương, chính giữa là điểm tâm, nơi ngự của vị thần hoặc biểu tượng trung tâm. Người thiền đi bằng tâm trí từ ngoài vào trong, qua các lớp, tới điểm tâm, như một cuộc hành trình về bản thể.
Đây không phải hình vẽ để ngắm cho đẹp mà là công cụ hành trì. Mỗi màu, mỗi lớp, mỗi biểu tượng trong mandala nghi lễ có ý nghĩa xác định theo truyền thống mà người vẽ được dạy.
Yantra và Sri Yantra
Yantra là hình học thiêng, thường đơn giản hơn mandala: tam giác, vòng tròn, cánh sen, hình vuông bao ngoài. Mỗi yantra gắn với một vị thần và được dùng làm điểm tập trung khi thiền hoặc tụng niệm.
Sri Yantra là yantra nổi tiếng nhất, gồm chín tam giác đan xen: bốn tam giác đỉnh hướng lên thường được giải thích là biểu thị Shiva, năm tam giác đỉnh hướng xuống biểu thị Shakti, năng lượng nữ thần. Các tam giác giao nhau tạo nên nhiều tam giác nhỏ quanh một điểm ở tâm. Sri Yantra được tôn kính trong một số truyền thống thờ nữ thần, và cũng được dùng như biểu tượng thịnh vượng.
Mandala cát và bài học vô thường
Trong Phật giáo Tây Tạng có nghi lễ vẽ mandala bằng cát màu: các nhà sư dùng ống kim loại nhỏ, rắc từng hạt cát thành hình mandala phức tạp trong nhiều ngày. Khi hoàn thành và làm lễ xong, mandala bị xoá đi, cát được đổ xuống dòng nước. Nghi lễ này nhắc về vô thường: thứ đẹp đẽ công phu nhất cũng không tồn tại mãi.
Đây là nghi lễ của truyền thống Tây Tạng, bài này chỉ nhắc để thấy mandala có nhiều hình thức. Người xem có thể gặp các buổi trình diễn vẽ mandala cát khi các đoàn tăng sĩ đi hoằng pháp.
Mandala tô màu: thư giãn, không phải nghi lễ
Sách tô màu mandala cho người lớn rất phổ biến. Nhà tâm lý học Carl Jung từng vẽ mandala và quan tâm đến chúng như biểu hiện của tâm lý con người, góp phần đưa mandala vào văn hoá phương Tây. Ngày nay nhiều người tô mandala để thư giãn, tập trung.
Tô màu có thể giúp một số người bình tĩnh hơn, giống như làm bất kỳ việc thủ công lặp lại nào. Nhưng đây không phải liệu pháp thay thế điều trị. Ai đang lo âu, trầm cảm kéo dài nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Mandala tô màu cũng là hoa văn hình học, không mang tính thiêng như mandala nghi lễ, nên không cần lo "tô sai màu".
Phân biệt khi mua tranh, thảm mandala
| Loại | Dấu hiệu | Cách đối xử |
|---|---|---|
| Mandala nghi lễ | Có hình thần, Phật ở tâm, cấu trúc cổng bốn phương rõ | Treo nơi trang trọng, không dùng làm vật dụng |
| Yantra | Hình học, tam giác, cánh sen, thường có chữ Phạn | Treo cao, sạch, như vật tôn giáo |
| Hoa văn mandala trang trí | Chỉ có hoa văn đối xứng, không hình thần | Dùng tự do như hoa văn thường |
Thảm treo tường hoa văn mandala bày bán nhiều ở chợ du lịch và trên mạng. Nhiều tấm có hình Phật, Ganesh, Shiva ở giữa. Những tấm có hình thần không nên dùng làm thảm trải sàn, khăn trải giường, khăn trải bàn ăn, vì như vậy là ngồi lên, đặt đồ ăn lên hình thần của người khác.
Treo mandala trong nhà Việt
Một tấm mandala đẹp có thể làm tâm điểm cho phòng khách, phòng thiền, góc yoga. Vài gợi ý:
- Treo ở bức tường đối diện chỗ ngồi, ngang hoặc cao hơn tầm mắt khi ngồi.
- Tranh có hình thần thì không treo trong phòng tắm, không treo đầu giường phía chân.
- Thảm vải treo nên dùng thanh treo chắc, không đóng đinh xuyên qua hình thần.
- Giặt tay nhẹ nhàng hoặc giặt khô; thảm vải nhuộm thủ công dễ phai màu.
Mandala không cần treo "đúng hướng" theo phong thuỷ Trung Hoa. Hai hệ thống văn hoá khác nhau; ghép chúng lại một cách tuỳ tiện chỉ làm rối thêm.
Tự vẽ mandala
Vẽ một mandala hình học đơn giản không khó: dùng compa vẽ các vòng tròn đồng tâm, chia đều bằng thước đo góc thành tám hoặc mười hai phần, rồi lặp lại một hoạ tiết trong mỗi phần. Quá trình vẽ chậm, đối xứng, lặp lại tự nhiên làm người vẽ tập trung. Đây là cách tiếp cận mandala một cách tôn trọng: học từ hình thức mà không giả làm nghi lễ.
Người muốn tìm hiểu sâu hơn về biểu tượng và hình học thiêng của phương Đông có thể xem kết quả tìm mandala trên Vật Phẩm Phong Thuỷ, và ưu tiên những món ghi rõ xuất xứ, ý nghĩa.