Sợi chỉ trắng buộc cổ tay trong lễ baci của người Lào: gọi vía, chúc lành và cách giữ sợi chỉ
Trả lời ngắn: baci (còn gọi là sou khuan) là nghi lễ gọi vía của người Lào và người Lào ở Đông Bắc Thái Lan. Người lớn tuổi hay người chủ lễ đọc lời chúc, rồi khách dự buộc những sợi chỉ trắng lên cổ tay người được chúc để "buộc vía" ở lại trong thân. Sợi chỉ thường được giữ ít nhất ba ngày, khi bỏ thì cởi nút hoặc để tự đứt, không cầm kéo cắt. Đây là vật phẩm đơn sơ nhất mà ý nghĩa đậm nhất trong bộ sưu tập vật may mắn Đông Nam Á.
Vía là gì trong quan niệm người Lào
Người Lào tin mỗi người có nhiều "khwan", có thể tạm dịch là vía hay hồn. Con số hay được nhắc là ba mươi hai khwan, gắn với các bộ phận trong cơ thể. Khi ốm đau, sợ hãi, đi xa, vía có thể rời thân, khiến người ta bần thần, mệt mỏi. Lễ baci là cách gọi vía trở về, giữ cho người được trọn vẹn.
Người Việt cũng có những cách nói tương tự: "hú vía", "hết hồn", "ba hồn bảy vía". Cách nghĩ về hồn vía có mặt ở khắp vùng, chỉ khác hình thức gọi về.
Lễ baci diễn ra thế nào
Trung tâm của lễ là mâm pha khwan: một tháp kết bằng lá chuối và hoa, cắm nến, buộc rất nhiều sợi chỉ trắng, xung quanh bày trứng luộc, xôi, chuối, bánh, rượu. Một người lớn tuổi có uy tín, thường là người từng tu ở chùa, đứng ra đọc lời mời vía về, pha giữa tiếng Lào và kinh văn Pali.
Sau phần đọc, mọi người lần lượt rút chỉ từ mâm, buộc lên cổ tay người được chúc, vừa buộc vừa nói lời chúc khoẻ, bình an, đi đường thuận lợi. Người được chúc thường đặt tay phải ngửa, tay trái chắp hờ trước ngực. Lễ baci được làm trong nhiều dịp: cưới hỏi, sinh con, đi xa, về nhà, khỏi bệnh, đón khách quý, Tết.
Giữ sợi chỉ bao lâu, tháo thế nào
- Giữ ít nhất ba ngày là quy ước phổ biến. Nhiều người giữ tới khi chỉ tự sờn và rơi.
- Khi muốn bỏ, cởi nút hoặc kéo nhẹ cho đứt. Người Lào kiêng dùng kéo hay dao cắt vì như cắt luôn lời chúc.
- Chỉ đã tháo nên đặt ở chỗ sạch, như gốc cây, chứ không vứt xuống rãnh.
Ở trường học, nơi làm việc của người Việt, đeo một mớ chỉ trắng trên tay có thể khiến người khác thắc mắc. Không cần giấu; giải thích ngắn rằng đây là lời chúc của bạn bè người Lào là đủ, và cũng là dịp kể một câu chuyện văn hoá.
Tục buộc chỉ ở các nơi khác
| Nơi | Tục |
|---|---|
| Lào, Đông Bắc Thái | Baci, sou khuan: buộc chỉ trắng gọi vía |
| Campuchia | Các buổi lễ chúc phúc thường có buộc chỉ đỏ hoặc trắng do sư hay người lớn buộc |
| Chùa Phật giáo Nam tông | Sư buộc sợi chỉ đã tụng kinh cho Phật tử |
| Dân tộc Thái ở Tây Bắc Việt Nam | Có tục buộc chỉ cổ tay trong các lễ cưới, lễ mừng, gọi vía |
Những tục này gần gũi nhau vì cùng nằm trong vùng văn hoá nói tiếng Tai và vùng Phật giáo Nam tông. Mỗi cộng đồng có lời chúc, màu chỉ và nghi thức riêng; đừng gộp tất cả làm một.
Chỉ đỏ cổ tay của người Việt thì sao
Nhiều người Việt đeo chỉ đỏ ở cổ tay, mua ở chùa hoặc cửa hàng, với ý cầu bình an hay "duyên". Tục này đến từ nhiều nguồn khác nhau và không phải là baci. Cái làm nên sợi chỉ baci không phải màu hay chất liệu, mà là việc có người thân, bạn bè đứng trước mặt buộc cho mình kèm một lời chúc. Mua một sợi chỉ trắng tự buộc thì chỉ là một sợi chỉ.
Khi được mời dự lễ baci
- Mặc chỉnh tề, kín vai, ngồi xếp chân sang một bên, không chĩa bàn chân về phía mâm lễ hay người lớn tuổi.
- Theo người bên cạnh: chắp tay khi chủ lễ đọc, buộc chỉ khi đến lượt.
- Buộc chỉ cho người khác thì vuốt nhẹ từ cổ tay ra đầu ngón tay như "đuổi điều xấu đi", rồi vuốt ngược vào "gọi vía về", vừa làm vừa chúc. Cách làm này phổ biến nhưng có khác nhau giữa các nơi; nhìn người lớn làm trước.
- Uống một chút rượu mời là lịch sự, nhưng không uống được thì chạm môi rồi đặt xuống, không ai trách.
Mượn tinh thần baci cho một dịp trong nhà Việt
Không cần dựng mâm pha khwan hay mời thầy cúng mới giữ được cái hay của baci. Ý cốt lõi rất giản dị: những người thương mình đứng quanh, mỗi người nói một lời chúc và để lại một dấu nhỏ trên tay mình. Khi tiễn con đi học xa, đón người thân khỏi bệnh về nhà, có thể làm một buổi như thế: mỗi người buộc một sợi chỉ trắng lên cổ tay người ấy, kèm một câu chúc cụ thể của riêng mình. Nói rõ với mọi người đây là mượn tinh thần của bạn bè người Lào, không phải bắt chước nghi lễ của họ.
An toàn với trẻ nhỏ
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng được buộc chỉ trong lễ. Với trẻ đang mọc răng hay hay đưa tay lên miệng, sợi chỉ có thể bị gặm và nuốt. Buộc vừa lỏng, không thắt chặt làm hằn da, và cha mẹ có thể tháo sớm hơn ba ngày, cởi nút nhẹ nhàng, giữ lại sợi chỉ trong hộp như kỷ niệm.
Ai thích những món nhỏ mang lời chúc bình an để làm quà, nhóm vật phẩm may mắn trên vatphamphongthuy.com có nhiều lựa chọn; nhưng nhớ rằng giá trị của một sợi chỉ baci nằm ở người buộc, không ở món đồ.