Voi trong văn hoá Thái Lan: voi trắng, voi gỗ chạm tay và chuyện voi giơ vòi hay hạ vòi
Trả lời ngắn: voi là quốc thú của Thái Lan, gắn với sức mạnh, sự vững chãi và hoàng gia; voi trắng hiếm được coi là điềm lành đặc biệt cho nhà vua. Voi gỗ chạm tay là món quà lưu niệm Thái phổ biến, hợp bày ở phòng khách hay bàn làm việc. Chuyện "voi giơ vòi đón may mắn" phần lớn là quan niệm phong thuỷ và phương Tây phổ biến sau này, không phải luật của người Thái. Món duy nhất cần tránh tuyệt đối là đồ làm từ ngà voi.
Vì sao voi quan trọng với người Thái
Trong lịch sử các vương quốc vùng lục địa Đông Nam Á, voi là phương tiện chiến trận, vận chuyển gỗ, kéo hàng qua rừng. Các trận đánh trên lưng voi giữa những vị vua được kể lại trong sử sách và truyền thuyết. Voi cũng gắn với Phật giáo: theo kinh điển, hoàng hậu Ma Da nằm mộng thấy voi trắng sáu ngà trước khi mang thai Thái tử Tất Đạt Đa. Thần Ganesh đầu voi của Ấn Độ giáo, người Thái gọi là Phra Phikanet, cũng được nhiều người Thái thờ như vị thần của nghệ thuật và sự thành công.
Voi trắng: không hẳn là trắng
"Voi trắng" trong văn hoá Thái là những con voi có đặc điểm hiếm như da màu nhạt hồng, mắt nhạt, móng sáng màu. Theo truyền thống, voi trắng được dâng lên nhà vua và được coi là dấu hiệu triều đại thịnh trị. Voi trắng không phải để làm việc; nuôi chúng rất tốn kém, từ đó trong tiếng Anh mới có thành ngữ "white elephant" chỉ món tài sản tốn kém mà vô dụng. Cách hiểu ấy là của người phương Tây, người Thái thì vẫn coi voi trắng là vật thiêng.
Voi giơ vòi hay hạ vòi
Trong các cửa hàng phong thuỷ, voi giơ vòi thường được giới thiệu là "đón tài lộc", voi hạ vòi là "giữ của" hoặc "hút nước, tượng trưng cho sự sung túc". Ở phương Tây, voi giơ vòi cũng là biểu tượng may mắn quen thuộc. Còn người Thái thì không có một quy định chặt chẽ kiểu ấy; voi gỗ của họ có cả hai dáng, chọn theo cái đẹp. Bài này coi chuyện vòi giơ hay hạ là quan niệm phổ biến chứ không phải điều phải theo. Chọn dáng nào mình thấy đẹp, hợp không gian là đủ.
Voi gỗ chạm tay: cách chọn
Miền Bắc Thái Lan, quanh Chiang Mai, nổi tiếng với nghề chạm gỗ. Voi gỗ ở đó có đủ cỡ, từ con nhỏ bằng nắm tay tới tượng cao ngang đầu gối. Khi chọn:
- Nhìn thớ gỗ: voi chạm từ một khối gỗ liền có thớ chạy liên tục; voi ghép thì thấy đường keo ở chân hoặc vòi.
- Sờ bề mặt: chạm tay thường còn vết đục nhỏ, chỗ nhẵn chỗ không; hàng đúc bột gỗ ép thì đều tăm tắp và nhẹ bất thường.
- Kiểm chân: bốn chân phải đứng vững trên mặt phẳng, không cập kênh.
- Ngửi: mùi sơn, dầu nồng nặc là dấu hiệu sơn chưa khô hẳn, để trong phòng kín sẽ khó chịu vài tuần.
Gỗ mang từ vùng khí hậu khác về, gặp nồm ẩm có thể nứt chân chim hoặc mốc. Lau khô, để nơi thoáng, thỉnh thoảng lau một lớp dầu gỗ mỏng là đủ.
Món tuyệt đối không mua: ngà voi
Ngà voi thật, dù là vòng tay nhỏ, mặt dây hay tượng chạm, đều dính tới việc săn giết voi. Buôn bán ngà voi bị quốc tế kiểm soát chặt theo Công ước CITES, và Việt Nam cũng có quy định nghiêm khắc về mua bán, vận chuyển sản phẩm từ động vật hoang dã nguy cấp. Mang một món ngà qua cửa khẩu có thể bị thu giữ và xử lý. Người bán hay nói "ngà cũ từ trước lệnh cấm", "ngà voi chết tự nhiên"; khách du lịch không có cách nào kiểm chứng những lời đó. Lời khuyên đơn giản: không mua.
Cũng nên dè chừng "lông đuôi voi" làm nhẫn, vòng tay, được rao là bùa may mắn. Ngoài chuyện có thể là hàng giả bằng nhựa, việc lấy lông đuôi từ voi thật cũng gây tranh cãi về đối xử với động vật.
Bày voi ở nhà Việt
Voi gỗ hay voi gốm hợp đặt ở phòng khách, kệ tivi, bàn làm việc. Một đôi voi đối nhau hai bên cửa hay hai bên tủ là kiểu bày người Thái và người Việt đều quen. Mấy điều nên để ý:
- Tượng voi đá hay gốm nặng không đặt trên kệ treo tường mỏng hoặc mép tủ cao, nhất là nhà có trẻ hay mèo.
- Không đặt voi lên bàn thờ gia tiên; voi là linh vật trang trí, không phải đối tượng thờ.
- Voi gắn với Ganesh thì khác: nếu là tượng thần Ganesh, hãy bày với sự tôn trọng như một tượng thần, chỗ cao và sạch.
Voi làm quà: tặng ai cho hợp
Một đôi voi gỗ là món quà khai trương, tân gia dễ chọn vì voi mang nghĩa vững chãi, bền bỉ, hầu như không vướng kiêng kỵ tôn giáo. Tặng người lớn tuổi thì chọn voi dáng đứng chững chạc, gỗ màu trầm; tặng bạn trẻ thì voi nhỏ sơn màu kiểu Thái cũng vui mắt. Riêng tượng thần Ganesh đầu voi là tượng thần của Ấn Độ giáo, chỉ nên tặng khi biết người nhận quý và hiểu vị thần ấy, kẻo họ không biết bày ở đâu cho phải.
Voi và du lịch có trách nhiệm
Nhiều người mua voi gỗ sau chuyến đi cưỡi voi ở Thái. Hiện nay ngày càng nhiều trại voi chuyển sang mô hình chỉ cho khách quan sát, cho ăn, không cưỡi, không biểu diễn xiếc. Thương con voi trong văn hoá thì cũng nên thương con voi thật: chọn nơi tham quan tử tế là một cách giữ gìn biểu tượng ấy.
Ai muốn tìm tượng voi bày phòng khách có thể xem mục tượng voi trên vatphamphongthuy.com, và hỏi rõ chất liệu, trọng lượng trước khi chọn chỗ đặt.