Ngoài Thái Lan: vật phẩm may mắn của Myanmar, Campuchia, Bali và Java, và những điểm gặp nhau với nhà Việt

Trả lời ngắn: ngoài Thái Lan, mỗi nước Đông Nam Á có những vật may mắn riêng gắn với tôn giáo và tín ngưỡng bản địa. Người Myanmar lễ ở góc chùa có con vật ứng với ngày mình sinh và treo quả dừa thờ thần giữ nhà. Người Khmer tạc rắn thần naga trên lan can đền và thờ thần đất neak ta. Người Bali dâng khay lá canang sari mỗi sáng và tôn kính mặt nạ barong. Người Java giữ dao keris như vật gia truyền. Phần lớn những thứ này gắn chặt với nghi lễ, nên mang về nhà Việt hợp nhất là dưới dạng đồ thủ công kể chuyện, không phải đồ thờ thay thế.

Các bài trước trong chủ đề này tập trung vào Thái Lan và Lào. Bài này mở rộng sang những nước láng giềng mà khách Việt đi ngày càng nhiều nhưng ít tài liệu tiếng Việt viết kỹ. Thông tin dưới đây là những điều phổ biến, có ghi chép rõ; ở từng vùng, từng làng còn nhiều biến thể mà một bài viết không thể bao hết.

Một vùng, nhiều lớp tín ngưỡng chồng lên nhau

Muốn hiểu vật phẩm Đông Nam Á, cần biết ba lớp chồng lên nhau. Lớp dưới cùng là tín ngưỡng bản địa: thờ thần đất, thần làng, thần cây, rắn nước, linh hồn tổ tiên. Lớp giữa là Ấn Độ giáo và Phật giáo đến từ Ấn Độ qua đường biển và đường bộ từ rất sớm, để lại những đền đá như Angkor, Borobudur, Bagan. Lớp trên là các tôn giáo đến sau, như Hồi giáo ở Indonesia, Malaysia và Công giáo ở Philippines.

Ba lớp ấy không thay thế nhau mà sống cùng nhau. Một người Myanmar sùng đạo Phật vẫn có thể treo quả dừa thờ thần nat. Một người Khmer đi chùa vẫn khấn neak ta đầu làng. Người Việt nhìn vào sẽ thấy quen: nhà mình cũng có bàn thờ Phật, bàn thờ gia tiên và Ông Địa cùng một mái. Đây là chìa khoá để hiểu và tôn trọng các vật phẩm phía dưới.

Myanmar: con vật ngày sinh ở góc chùa

Người Myanmar, giống người Thái, rất coi trọng ngày sinh trong tuần. Nhưng thay vì tám tư thế tượng Phật như ở Thái Lan, họ gắn mỗi ngày với một hành tinh, một phương hướng và một con vật. Quanh chân các ngôi tháp lớn như Shwedagon ở Yangon có tám góc lễ theo ngày sinh, mỗi góc có tượng Phật và tượng con vật của ngày.

Người đến lễ tìm góc của mình, dâng hoa, thắp nến, và dội nước lên tượng Phật cùng tượng con vật. Nhiều người dội số gáo nước theo số tuổi cộng thêm một. Ngày sinh còn ảnh hưởng tới cách đặt tên: chữ cái đầu trong tên người Myanmar thường theo nhóm chữ ứng với ngày sinh.

Điều đáng để ý là con vật ở đây không phải "con giáp" theo kiểu người Việt. Không có chuyện tuổi Hổ kỵ tuổi Rắn. Đó là con vật đứng hầu ở góc ngày sinh, gắn với chiêm tinh Ấn Độ cổ, và luôn đứng cùng tượng Phật.

Myanmar: thần nat và quả dừa treo trong nhà

Bên cạnh Phật giáo, người Myanmar có tín ngưỡng thờ các vị nat, là thần linh và linh hồn có chuyện đời riêng. Hệ thống chính thức có ba mươi bảy vị nat lớn, nhiều vị là người chết oan được tôn thờ, khá giống cách người Việt thờ các vị thần có gốc người thật. Đền nat lớn nhất ở núi Popa, vùng Bagan.

Trong nhiều gia đình truyền thống, một quả dừa xanh được treo ở cột nhà, có khi quấn khăn, để dâng vị nat giữ nhà. Khi quả dừa khô hay hư thì thay quả mới. Đây là thứ đáng biết khi đến nhà người Myanmar, nhưng không phải món để mua về: nó chỉ có nghĩa trong tín ngưỡng của gia đình ấy, giống như bát hương nhà mình không thể đem tặng người ngoài.

Myanmar: sư tử chinthe đứng cổng chùa

Chinthe là đôi sư tử canh cổng chùa Myanmar, thân cao, bờm xoăn, miệng mở. Truyền thuyết kể chuyện một hoàng tử do sư tử nuôi lớn, sau dựng tượng sư tử để tạ ơn. Đôi chinthe nhỏ bằng gỗ hay đồng là món lưu niệm phổ biến, và vai trò của chúng gần với đôi sư tử đá trước cổng nhà người Việt và người Hoa: canh giữ lối vào. Mang về đặt ở hai bên cửa, ở bậc thềm hay hai đầu kệ sách đều hợp, không vướng chuyện tôn giáo.

Campuchia: rắn thần naga trên lan can đền

Đến Angkor, ai cũng thấy những thân rắn bảy đầu chạy dọc lan can cầu và đường dẫn vào đền. Đó là naga, rắn thần nước trong thần thoại Ấn Độ và Đông Nam Á. Với người Khmer, naga còn có vị trí đặc biệt trong truyền thuyết lập quốc: một vị hoàng tử đến từ phương xa kết duyên với nàng công chúa rắn, con cháu họ là người Khmer. Vì vậy naga vừa là thần nước, vừa là tổ tiên huyền thoại, vừa là cầu nối giữa cõi người với cõi thần.

Naga cũng xuất hiện trên tượng Phật ngồi thiền được rắn thần che mưa, rất phổ biến ở Campuchia. Đầu naga bằng đá, đồng hay gỗ là đồ lưu niệm nhiều. Khi mua cần phân biệt đồ mới làm với mảnh tượng cổ: mảnh đá cổ từ đền là di sản, mua bán và mang ra khỏi nước là vi phạm. Đồ mới thì đặt ở phòng khách như một món kể chuyện về Angkor.

Campuchia: neak ta, thần đất của làng

Ở nông thôn Campuchia, dưới gốc cây lớn hay đầu làng thường có miếu nhỏ thờ neak ta, thần đất và thần bảo hộ một vùng. Có nơi neak ta là một hòn đá, một gò mối, có nơi là tượng ông già. Người ta khấn neak ta trước khi làm nhà, trước mùa vụ, khi có người ốm. Vị trí của neak ta rất giống Ông Địa, Thổ Công của người Việt và nhà thần san phra phum của người Thái mà bài nhà thần trước cửa nhà Thái đã kể.

Điểm chung này cho thấy một lớp tín ngưỡng rất cũ của cả vùng: đất có chủ, ở trên đất người khác thì phải chào hỏi. Nó cũng là lý do không nên mua miếu thần đất của nước khác về đặt trong nhà mình. Thần đất gắn với một mảnh đất cụ thể; nhà Việt đã có Ông Địa của nhà Việt.

Bali: canang sari mỗi sáng

Đi bộ ở Bali buổi sáng, sẽ thấy trên bậc cửa, trên vỉa hè, trên bàn thờ nhỏ trong cửa hàng những khay lá dừa đan vuông vức, bên trong là hoa nhiều màu, một chút cơm, bánh, có khi một que nhang. Đó là canang sari, lễ vật hằng ngày của người theo Ấn Độ giáo Bali. Người phụ nữ trong nhà đan và dâng khay mỗi sáng, vẩy nước, khấn rồi để đó. Màu hoa thường được xếp theo các hướng ứng với các vị thần.

Ý nghĩa cốt lõi là dâng lại một phần những gì mình có để giữ cân bằng giữa con người, thần linh và thiên nhiên. Khay đặt dưới đất là để dâng cho các linh hồn thấp hơn, giữ cho họ khỏi quấy nhiễu. Khách du lịch nên bước tránh, không nhặt lên chụp ảnh, không dọn đi. Một khay canang sari mua về nhà Việt sẽ héo trong vài ngày và mất nghĩa; cái đáng mang về là cách nhìn: một nghi lễ nhỏ, đều đặn, rẻ, làm bằng tay.

Bali: mặt nạ barong và rangda

Barong là con thú thần hình dáng giống sư tử, lông dài, mặt nạ đỏ vàng, tượng trưng cho điều thiện và sự che chở. Đối thủ của nó là rangda, bà phù thuỷ với răng nanh và lưỡi dài, tượng trưng cho thế lực huỷ diệt. Điệu múa barong không kết thúc bằng việc một bên thắng hẳn; nó diễn sự cân bằng giữa hai lực, giống quan niệm âm dương ở Á Đông.

Mặt nạ barong dùng trong đền được làm và làm lễ theo quy trình riêng, được cất giữ như vật thiêng. Mặt nạ bán ở chợ nghệ nhân Ubud hay Mas là đồ thủ công cho khách, không có nghi lễ. Mang về treo tường phòng khách là hợp; đừng tin lời "mặt nạ đã được làm lễ ở đền" để trả thêm tiền. Treo mặt nạ rangda trong phòng trẻ con thì không nên, đơn giản vì trẻ dễ sợ.

Java: dao keris, vật gia truyền

Keris là dao găm lưỡi lượn sóng hoặc thẳng của Java và nhiều vùng Mã Lai. Keris được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của Indonesia. Nó không đơn thuần là vũ khí mà là vật gia truyền, đồ lễ, biểu tượng địa vị, và được tin là có sức mạnh riêng. Lưỡi rèn từ nhiều lớp kim loại gấp lại tạo vân, gọi là pamor. Số khúc lượn thường là số lẻ. Nhiều gia đình Java làm lễ rửa keris vào tháng Suro theo lịch Java.

Với người Việt, keris là món đẹp nhưng vướng. Thứ nhất, đây là vật có lưỡi sắc, mang qua sân bay cần gửi hành lý ký gửi và có thể bị kiểm tra; có nước coi là vũ khí. Thứ hai, keris cổ có giá trị di sản. Thứ ba, có nhà có trẻ nhỏ thì dao không nên treo tầm với. Nếu thích, chọn keris mới làm cho khách, lưỡi cùn, treo cao trong tủ kính.

So với Việt Nam: chỗ giống và chỗ khác

Chọn món mang về nhà Việt từng bước

1. Hỏi món đó dùng trong nghi lễ hay bán cho khách. Quả dừa nat, khay canang sari, mặt nạ trong đền là đồ nghi lễ, không mua. Đôi chinthe gỗ, mặt nạ barong nghệ nhân, đầu naga mới làm là đồ thủ công, mua được.
2. Loại bỏ đồ cổ và mảnh đền. Mảnh tượng đá từ đền Khmer, tượng Phật cổ Myanmar, keris cổ đều có thể là di sản; không mua nếu không có giấy tờ.
3. Nghĩ tới chỗ đặt trước khi trả tiền. Chinthe hợp cửa và kệ sách. Barong hợp tường phòng khách. Naga hợp phòng đọc. Keris chỉ hợp tủ kính cao.
4. Nghĩ tới khí hậu. Gỗ Bali và mặt nạ sơn gặp nồm dễ mốc; đá và đồng thì bền.
5. Ghi lại câu chuyện. Mua ở đâu, người làm là ai, món đó nghĩa là gì. Một tấm thiệp nhỏ đặt cạnh làm món đồ có hồn hơn nhiều. Bài tặng quà là vật phẩm may mắn các nước có cách viết thiệp kể chuyện, dùng được cho cả đồ mình giữ.

Sai lầm thường gặp

• Gán con vật ngày sinh Myanmar vào con giáp Việt, rồi lo "tuổi Thìn sinh thứ Năm có con chuột thì xung". Hai hệ không cùng gốc.
• Đặt miếu thần đất nước khác cạnh bàn thờ Ông Địa. Trùng vai trò và không có nghĩa.
• Tin rằng mặt nạ, dao keris "có linh" nên phải cúng. Đồ bán cho khách không có nghi lễ nào đi kèm; cúng hay không là chuyện tuỳ mình, không phải điều bắt buộc.
• Chụp ảnh giẫm lên khay canang sari hay ngồi lên lan can naga. Chuyện nhỏ với khách, nhưng người bản địa thấy khó chịu.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

• Món được giới thiệu là cổ, nhất là tượng đá Khmer, tượng Phật Myanmar, keris cổ: hỏi người thẩm định độc lập và tra quy định xuất khẩu của nước sở tại trước khi mua.
• Mang dao keris hay vật có lưỡi qua sân bay: hỏi hãng bay và hải quan về cách đóng gói và khai báo.
• Muốn hiểu sâu nghi lễ thờ nat, neak ta hay nghi lễ Bali: đọc nghiên cứu nhân học, hỏi người trong cộng đồng; đừng dựa vào lời kể của người bán đồ lưu niệm.

Trở về Việt Nam, nếu muốn một món linh vật giữ cửa theo nếp quen thay cho món khó mang, có thể xem mục linh vật phong thuỷ của Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi đặt cạnh món thủ công mang từ chuyến đi để mỗi món kể một câu chuyện riêng.

Câu hỏi thường gặp