Tượng Phật theo ngày sinh của người Thái: tám tư thế cho bảy ngày, màu từng ngày và cách thờ ở nhà Việt
Trả lời ngắn: theo tục của người Thái, mỗi ngày trong tuần ứng với một tư thế tượng Phật kể lại một khoảnh khắc trong cuộc đời Đức Phật, và người ta lễ trước tượng ứng với ngày mình sinh. Có tám tư thế vì thứ Tư chia làm ban ngày và ban đêm. Mỗi ngày còn có một màu riêng, như thứ Hai màu vàng, thứ Sáu màu xanh da trời. Thờ một tượng như vậy ở nhà Việt hoàn toàn được, miễn đặt trên cao, sạch, tách khỏi bàn thờ gia tiên, và hiểu đó là tượng Phật chứ không phải bùa hợp tuổi.
Sáu bài trước của chủ đề Thái Lan và Đông Nam Á đã nói về vòng hoa nhài, nhà thần, voi, thần Phạm Thiên, bùa phra khruang và sợi chỉ baci. Còn một tục rất đời thường mà khách Việt đi chùa Thái thấy hoài nhưng ít ai hỏi: dãy tám bức tượng Phật nhỏ xếp hàng, người Thái dừng ở một bức, cắm hoa, rót nước, bỏ đồng xu. Bài này giải thích dãy tượng ấy và mở rộng sang chuyện chọn, thờ, mang tượng Phật Thái về nhà.
Vì sao ngày sinh trong tuần lại quan trọng với người Thái
Người Việt quen hỏi tuổi theo năm, theo con giáp. Người Thái thì hay hỏi nhau sinh vào thứ mấy. Ngày sinh trong tuần gắn với chiêm tinh truyền thống, với màu may mắn, có khi với cả chữ cái đầu khi đặt tên. Trẻ con Thái biết mình sinh thứ mấy từ rất sớm, giống như trẻ Việt biết mình tuổi gì.
Tục tượng Phật theo ngày sinh là chỗ chiêm tinh dân gian gặp Phật giáo. Mỗi ngày được gắn với một tư thế, mỗi tư thế lại kể một đoạn tích trong cuộc đời Đức Phật. Khi lễ trước tượng ngày sinh của mình, người Thái không cầu một vị thần riêng của thứ Ba hay thứ Bảy; họ lễ chính Đức Phật, qua một hình ảnh gần với mình. Đây là chỗ cần hiểu đúng để khỏi biến tượng Phật thành "bùa hợp ngày sinh".
Tám tư thế cho bảy ngày
Bảng dưới tóm tắt cách gán phổ biến ở Thái Lan. Tên tư thế được dịch theo nghĩa; cách gọi và chi tiết tay có thể khác đôi chút giữa các chùa.
| Ngày sinh | Tư thế | Tích kể | Màu của ngày |
|---|---|---|---|
| Chủ nhật | Đứng, hai tay chéo trước thân, mắt nhìn về phía trước | Sau khi thành đạo, Đức Phật đứng ngắm cây bồ đề suốt bảy ngày để tỏ lòng biết ơn | Đỏ |
| Thứ Hai | Đứng, giơ một hoặc hai bàn tay ra trước | Can ngăn họ hàng tranh chấp nguồn nước, hoặc làm yên sóng | Vàng |
| Thứ Ba | Nằm nghiêng bên phải, đầu gối lên tay | Lúc Đức Phật nhập niết bàn, có nơi giảng là lúc nghỉ ngơi | Hồng |
| Thứ Tư ban ngày | Đứng, ôm bình bát | Đi khất thực | Xanh lá |
| Thứ Tư ban đêm | Ngồi trong rừng, có voi dâng nước và khỉ dâng tổ ong | Đức Phật một mình vào rừng Pa Lelai khi tăng đoàn bất hoà | Xanh lá đậm hoặc xám, tuỳ nơi |
| Thứ Năm | Ngồi thiền, hai tay đặt trong lòng | Thiền định dưới cội bồ đề | Cam |
| Thứ Sáu | Đứng, hai tay chéo trước ngực | Suy ngẫm có nên đem giáo pháp sâu xa ra giảng cho đời hay không | Xanh da trời |
| Thứ Bảy | Ngồi thiền, rắn thần Naga xoè đầu che phía trên | Vua rắn Mucalinda che mưa bão cho Đức Phật khi đang thiền | Tím |
Màu của ngày gặp ở khắp nơi trên đất Thái. Nhiều người mặc áo màu ngày sinh của nhà vua vào dịp lễ: người Thái mặc áo vàng để tôn kính cố Quốc vương Bhumibol vì ông sinh thứ Hai. Vòng hoa, nến, cờ ở chùa cũng hay theo màu của ngày.
Người sinh thứ Tư lúc chiều tối
Thứ Tư chia làm hai nên người sinh thứ Tư phải biết mình sinh trước hay sau chiều tối. Cách phổ biến lấy mốc khoảng sáu giờ chiều. Người sinh sau mốc đó lễ tượng ngồi trong rừng Pa Lelai. Một số thầy chiêm tinh còn có cách tính khác cho người sinh lúc nửa đêm hay rạng sáng, vì lịch truyền thống không đổi ngày đúng lúc nửa đêm như đồng hồ. Không nhớ giờ sinh thì cứ lấy ngày ghi trên giấy khai sinh; tục này để lễ Phật, không phải phép tính sống chết.
Tra ngày sinh trong tuần của mình
- Lấy ngày tháng năm sinh dương lịch trên giấy tờ.
- Mở ứng dụng lịch trên điện thoại, kéo về đúng năm sinh, xem ngày đó rơi vào thứ mấy. Cách này nhanh và chắc hơn mọi bảng tra in sẵn.
- Nếu sinh thứ Tư, hỏi lại gia đình giờ sinh để biết là ban ngày hay ban đêm.
- Đối chiếu với bảng ở trên để biết tư thế và màu của mình.
Lưu ý: tục Thái dùng ngày dương lịch theo thứ trong tuần, không dùng ngày âm lịch hay can chi như người Việt. Không cần đổi qua lại hai hệ.
Ở chùa Thái người ta lễ tượng ngày sinh thế nào
Trong nhiều ngôi chùa ở Bangkok và các tỉnh, tám tượng nhỏ được xếp thành hàng hoặc vòng quanh tháp, dưới mỗi tượng có tên ngày. Người đến lễ tìm tượng của ngày mình sinh, dâng một bông hoa hoặc vòng nhài, thắp một nén nhang và cây nến nhỏ, có khi rót nước lên tượng hoặc dán một lá vàng mỏng. Ở một số chùa có hàng bình bát đồng xếp dài, người ta bỏ vào mỗi bát một đồng xu như một cách làm phước.
Khách Việt đến chùa Thái có thể làm theo nếu muốn, chỉ cần giữ vài phép tối thiểu: ăn mặc kín vai và gối, cởi giày khi vào điện, không chĩa bàn chân về phía tượng hay về phía sư khi ngồi, không leo trèo hay chạm vào đầu tượng để chụp ảnh. Phụ nữ không chạm vào người nhà sư và không trao đồ trực tiếp vào tay sư. Những phép này áp dụng ở mọi chùa Thái, không riêng góc tượng ngày sinh.
Đọc phong cách một tượng Phật Thái
Khi mua tượng, ngoài tư thế còn nên nhìn phong cách. Mấy phong cách hay gặp và dấu hiệu dễ nhận:
- Sukhothai: dáng thanh, mềm, mặt trái xoan, vầng lửa nhọn vươn cao trên đỉnh đầu. Nổi tiếng nhất là tượng Phật đi, một chân nhấc gót, tay giơ ấn. Nhiều người coi đây là đỉnh cao của tượng Phật Thái.
- Chiang Saen, Lanna: vùng phía bắc, thân đầy đặn hơn, ngực nở, mặt tròn, đỉnh đầu thường là búp sen hay hình tròn.
- Ayutthaya: nhiều tượng đội mũ báu và đeo trang sức như vua, nét mặt nghiêm hơn.
- Rattanakosin: phong cách thời Bangkok, chi tiết tinh, thường dát vàng, áo cà sa có khi được khắc gợn sóng như vải thật.
Pho tượng được người Thái tôn kính nhất là Phật Ngọc tại chùa Wat Phra Kaew trong khuôn viên Hoàng cung, được thay y phục theo ba mùa trong năm trong một nghi lễ do hoàng gia chủ trì. Bản sao Phật Ngọc bày bán khắp nơi; đặt ở nhà thì giữ trang nghiêm như mọi tượng Phật khác, không cần bắt chước việc đổi áo theo mùa.
Chọn tượng ngày sinh để thờ ở nhà
Không ai bắt người Việt phải thờ tượng theo ngày sinh. Nhưng nếu đã quý tục này, ví dụ vì từng sống ở Thái, có bạn bè người Thái, hay đơn giản thấy gần gũi, thì có thể chọn như sau:
- Quyết định trước là thờ hay trưng bày. Thờ thì cần một chỗ riêng, sạch, cao. Trưng bày trong tủ kính cũng được, nhưng vẫn phải đặt tượng ở tầng trên, không lẫn với đồ lưu niệm khác.
- Chọn kích cỡ theo chỗ đặt. Tượng đứng cao và mảnh nên dễ đổ; đế phải rộng hoặc gắn chắc vào bệ. Tượng nằm thứ Ba cần kệ dài.
- Chọn chất liệu theo khí hậu. Đồng và đá bền ẩm. Gỗ sơn son thếp vàng đẹp nhưng sợ nồm. Nhựa giả đồng nhẹ, rẻ, không có gì sai nếu người bán nói thật.
- Nhìn mặt tượng. Mặt hiền, cân, mắt nhìn xuống là tượng được làm có tâm. Mặt méo, nét lem là dấu hiệu khuôn đúc kém.
- Hỏi rõ nguồn gốc nếu tượng được giới thiệu là "tượng Thái". Tượng làm ở Việt Nam hay nước khác theo phong cách Thái không có gì sai, chỉ cần đừng bị bán với giá "hàng mang từ chùa Thái về".
Thờ ở nhà Việt cho trang nghiêm
Tượng Phật Thái được đặt như mọi tượng Phật khác trong nhà Việt: ở nơi cao hơn tầm ngồi, sạch, không dưới chân cầu thang, không trong nhà tắm hay nhà bếp, không quay mặt vào nhà vệ sinh. Nếu nhà đã có bàn thờ Phật thì tượng ngày sinh có thể đặt ở hàng sau hoặc bên cạnh tượng chính, nhỏ hơn tượng chính. Nếu chưa có thì một kệ riêng là đủ, tách hẳn khỏi bàn thờ gia tiên và bàn thờ Thần Tài.
Lễ vật hợp với tinh thần Thái là hoa tươi, nhất là hoa nhài và hoa sen, nước sạch, nến. Thắp nhang thì một nén, mở cửa thoáng. Đồ ăn mặn không đặt trước tượng Phật. Đèn nến không để cháy khi ra khỏi nhà, và cách xa rèm, cách xa vòng hoa khô.
Nếu tượng là Phạm Thiên bốn mặt chứ không phải Đức Phật, cách đặt khác đi, như bài tượng "Phật bốn mặt" thật ra là thần Phạm Thiên đã giải thích. Hai thứ dễ lẫn khi mua online vì đều dát vàng và đều được gọi là "Phật Thái".
Sai lầm thường gặp
- Dùng đầu tượng Phật làm đồ trang trí. Đầu Phật bằng đá hay nhựa bày ở quán cà phê, spa, sân vườn là thứ nhiều Phật tử Thái, Sri Lanka, Myanmar thấy xúc phạm. Ở các nước này từng có những chiến dịch kêu gọi đừng dùng hình Phật làm đồ trang trí hay hình xăm.
- Đặt tượng dưới sàn, trên kệ giày, trong nhà tắm. Người Thái coi đầu là chỗ cao quý và bàn chân là chỗ thấp nhất của thân; đặt tượng Phật ngang chân người là điều rất kiêng.
- Chọn tượng nằm vì nghĩ là "nằm hưởng phúc". Tư thế nằm kể lúc Đức Phật nhập niết bàn; chọn vì sinh thứ Ba hoặc vì quý tích ấy thì được, chọn vì cách hiểu "nằm hưởng" là sai nghĩa.
- Coi tượng ngày sinh là bùa hợp tuổi, mua thêm tượng các ngày khác để "bù vận". Người Thái lễ tượng của ngày mình như một cách gần Phật, không phải cách đổi số.
- Để tượng thành chỗ treo chìa khoá, móc túi, dựa ô. Chuyện nhỏ nhưng người Thái nhìn thấy sẽ rất khó chịu.
Ví dụ: một gia đình hai quốc tịch
Chị Mai lấy chồng người Thái, sống ở Đà Nẵng. Nhà có bàn thờ gia tiên bên nội Việt ở phòng khách. Chồng chị sinh thứ Sáu, chị sinh thứ Tư buổi sáng. Hai vợ chồng đặt một kệ gỗ ở phòng đọc trên lầu, giữa là một tượng Phật Sukhothai ngồi, hai bên là hai tượng nhỏ: tượng đứng hai tay chéo ngực cho thứ Sáu và tượng ôm bình bát cho thứ Tư. Ngày thường chỉ thay nước, thay hoa. Ngày sinh nhật ai thì người ấy dâng thêm một vòng nhài. Bàn thờ gia tiên vẫn giữ nếp cúng rằm, mùng một như cũ. Hai góc thờ không lẫn vào nhau, và con của họ được nghe cả hai câu chuyện.
Mang tượng Phật từ Thái về: đọc kỹ trước khi mua
Thái Lan có quy định hạn chế đưa tượng Phật ra khỏi nước và yêu cầu giấy phép của cơ quan quản lý di sản trong nhiều trường hợp, nhất là với tượng cổ hoặc tượng kích thước lớn. Bùa đeo nhỏ dùng cho việc thờ cúng cá nhân thường được đối xử khác. Quy định cụ thể và ngoại lệ có thể thay đổi, nên trước khi mua tượng ở Thái, hỏi cửa hàng có làm giấy tờ xuất khẩu không, và tra thông tin của hải quan Thái Lan. Bài mua vật phẩm ở nước ngoài mang về Việt Nam có thêm phần về cổ vật và tượng tôn giáo cổ.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Muốn tìm hiểu sâu về tích của từng tư thế, hoặc muốn làm lễ an vị tượng: hỏi sư ở các chùa theo Phật giáo Nam tông tại Việt Nam, nơi có nhiều thầy từng tu học ở Thái, Myanmar, Sri Lanka.
- Tượng được giới thiệu là cổ: hỏi người thẩm định độc lập, và kiểm tra giấy phép xuất khẩu.
- Tượng đồng lớn, nặng trên chục ký đặt trên kệ treo: hỏi thợ lắp đặt về độ chịu lực của tường.
Nếu muốn tìm tượng Phật cỡ nhỏ có ghi rõ chất liệu và kích thước để đặt trên kệ riêng, có thể xem mục tượng Phật và vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ, và hỏi người bán để phân biệt tượng Phật với tượng chư thiên trước khi đặt.