Kỳ lân trong văn hoá Trung Hoa: con thú hiền nhất trong tứ linh, và cách phân biệt với sư tử, tỳ hưu
Trả lời ngắn: kỳ lân là một trong tứ linh của văn hoá Hán, cùng long, quy, phụng. Đây là thụy thú, tức con thú báo điềm lành, được mô tả hiền hậu đến mức không giẫm lên cỏ tươi, không làm hại sinh vật. Kỳ lân có sừng, thân phủ vảy, chân thường có móng guốc, khác sư tử bờm xoăn và khác tỳ hưu miệng rộng. Tượng kỳ lân hay được tặng với ý chúc điềm lành, con cái giỏi giang.
Kỳ lân trong tứ linh
Sách Lễ Ký liệt kê bốn con vật linh là lân, phụng, quy, long. Mỗi con đại diện cho một nhóm sinh vật: lân đứng đầu loài thú có lông, phụng đứng đầu loài chim, quy đứng đầu loài có mai, long đứng đầu loài có vảy. Tứ linh đi vào kiến trúc đình chùa, cung điện ở cả Trung Hoa lẫn Việt Nam, trên mái, trên cột, trên các bức chạm.
Trong bốn con, kỳ lân mang tính cách hiền nhất. Rồng có uy, phượng có vẻ cao quý, rùa có sự bền bỉ, còn lân là lòng nhân. Người xưa nói kỳ lân chỉ xuất hiện khi có bậc thánh nhân hay thời thịnh trị.
Kỳ lân và Khổng Tử
Kỳ lân gắn chặt với Khổng Tử qua hai câu chuyện. Truyền thuyết kể trước khi ông ra đời, có kỳ lân hiện về nhả ra một tấm ngọc báo trước sự xuất hiện của một bậc hiền nhân. Câu chuyện thứ hai có trong sách: Kinh Xuân Thu, bộ sử nước Lỗ được cho là do Khổng Tử biên soạn, khép lại ở sự kiện bắt được lân ở phía tây. Truyền thống chú giải kể rằng Khổng Tử đau lòng vì lân xuất hiện không đúng thời, bị bắt và chết, rồi ông ngừng bút.
Vì thế kỳ lân gắn với học vấn, với người hiền, và với nỗi tiếc thương khi điều tốt đẹp đến không đúng lúc.
Kỳ lân tống tử: lời cầu con
Trong dân gian, hình ảnh "kỳ lân tống tử", tức kỳ lân đưa con đến, rất phổ biến. Tranh vẽ một em bé cưỡi kỳ lân, tay cầm hoa sen hay cành quế, là lời chúc gia đình có con, con cái thông minh. Câu khen trẻ con giỏi giang như "lân nhi" cũng từ lớp nghĩa này.
Tặng tượng kỳ lân cho đôi vợ chồng trẻ là một lời chúc dễ thương. Nhưng chuyện sinh con là chuyện sức khoẻ: nếu gia đình đang mong con mà gặp khó khăn, bác sĩ chuyên khoa mới là người giúp được, không phải một bức tượng.
Phân biệt kỳ lân, sư tử và tỳ hưu
| Con vật | Đặc điểm dễ nhận | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|
| Kỳ lân | Đầu giống rồng, có sừng, thân có vảy, chân móng guốc, thường có lửa hoặc mây quanh thân | Điềm lành, nhân từ, học vấn, cầu con |
| Sư tử | Bờm xoăn từng lọn, mắt lồi, con đực vờn quả cầu, con cái giữ sư tử con | Canh cửa, uy nghiêm |
| Tỳ hưu | Thân thú, miệng rộng, đuôi cuộn, thường một hoặc hai sừng | Trấn trạch, theo dân gian thì giữ của |
Nhiều tượng bán ngoài thị trường pha trộn đặc điểm, đầu lân thân sư tử, nên đôi khi khó gọi tên chính xác. Hỏi người bán xưởng làm theo mẫu nào, và tin vào mắt mình khi nhìn chân: móng guốc là dấu hiệu rõ nhất của kỳ lân.
Con lân múa ngày Tết có phải kỳ lân?
Con "lân" trong múa lân Việt Nam thật ra gần với con sư tử múa của người Hoa hơn là kỳ lân trong sách: đầu to, mắt chớp, bờm rậm, có ông Địa đi kèm trêu đùa. Người Việt gọi là lân, nhưng hình dáng đã đổi theo lối riêng. Đây là ví dụ đẹp về cách một hình tượng ngoại lai được bản địa hoá đến mức thành của mình.
Bày tượng kỳ lân sao cho trang trọng
Kỳ lân thường được bày thành đôi, đặt hai bên cửa, hai đầu kệ, hoặc hai bên bàn làm việc, mặt nhìn ra phía trước. Vài lưu ý thực tế:
- Chọn cỡ hợp chỗ đặt; đôi kỳ lân trên bàn làm việc chỉ cần cao chừng một gang tay.
- Đặt trên bề mặt sạch, vững, không đặt dưới sàn nơi người qua lại.
- Tượng đồng nặng thì không đặt trên kệ cao ở nhà có trẻ nhỏ, rơi xuống rất nguy hiểm.
- Không cần đặt kỳ lân lên bàn thờ gia tiên; một vị trí trang trọng ở phòng khách là đủ.
Ai nói phải "kích hoạt" kỳ lân bằng một nghi thức đắt tiền thì nên hỏi lại. Theo truyền thống, kỳ lân là biểu tượng của lòng nhân, không phải cỗ máy cần nạp năng lượng.
Tặng kỳ lân cho ai
Kỳ lân hợp làm quà cho người vừa thành đạt trong học hành, thầy cô giáo, gia đình mới có em bé, hoặc người mở văn phòng tư vấn, nơi chữ tín và lòng nhân quan trọng. Khi tặng, kể kèm chuyện Khổng Tử và lân sẽ làm món quà có chiều sâu hơn mọi lời chúc chung chung.
Kỳ lân trên đình chùa Việt
Đi các đình làng Bắc Bộ, ngẩng lên đầu đao mái hay nhìn kỹ các bức chạm ở cốn, xà, thường gặp hình con lân. Lân trong điêu khắc đình làng Việt có dáng rất riêng: mặt tròn, mắt to, bờm cuộn thành những lọn mềm, nhiều khi trông hiền lành và hóm hỉnh hơn là uy nghiêm. Trên bình phong, trên cột trụ cổng tam quan cũng hay có lân đắp nổi. Đây là dấu vết của quá trình người thợ Việt tiếp nhận hình tượng tứ linh rồi vẽ lại theo cảm quan của làng xã. Ai thích kỳ lân có thể dành một buổi đi xem đình làng; đó là lớp học trực quan tốt hơn mọi tấm ảnh trên mạng.
Để xem các mẫu kỳ lân đồng, đá theo cặp, có thể ghé mục rồng phượng kỳ lân của Vật Phẩm Phong Thuỷ và nhìn kỹ phần chân, phần sừng trước khi chọn.