Thiềm thừ và chuyện Lưu Hải câu cóc: con cóc ba chân đi từ cung trăng tới quầy thu ngân như thế nào
Trả lời ngắn: thiềm thừ là con cóc ba chân, thường ngậm một đồng xu, ngồi trên đống tiền. Hình tượng gắn với truyện dân gian Trung Hoa "Lưu Hải hí kim thiềm", kể đạo sĩ Lưu Hải dùng xâu tiền câu được con cóc vàng. Vì thế thiềm thừ thành biểu tượng chiêu tài. Các quy tắc như quay đầu vào nhà hay ra ngoài là quan niệm dân gian, mỗi nơi nói một kiểu.
Con cóc trên mặt trăng
Trước khi thành linh vật tài lộc, con cóc đã gắn với mặt trăng trong văn hoá Trung Hoa. Chữ "thiềm" chỉ con cóc, và "thiềm cung" là một cách gọi văn chương của cung trăng. Trong một số dị bản truyện Hằng Nga, nàng sau khi uống thuốc tiên lên trăng đã hoá thành cóc. Những vệt tối trên mặt trăng được người xưa hình dung thành thỏ ngọc giã thuốc hay con cóc.
Lớp nghĩa trăng này giải thích vì sao cóc trong nghệ thuật cổ thường mang vẻ huyền bí, gắn với trường thọ và thuốc tiên, chứ không chỉ chuyện tiền bạc.
Lưu Hải và xâu tiền
Lưu Hải, còn gọi Lưu Hải Thiềm, là nhân vật được Đạo giáo dân gian tôn làm tiên, thường được nói là sống vào thời Ngũ Đại. Truyện kể ông dùng một xâu tiền làm mồi câu con cóc ba chân, có dị bản nói cóc ấy là yêu quái bị ông thu phục. Tranh dân gian vẽ một cậu bé tóc trái đào, cười tươi, tay cầm xâu tiền vung lên, chân dẫm hoặc đùa với con cóc.
Từ hình ảnh này, cóc và đồng tiền gắn với nhau. Người ta tin rằng thiềm thừ "nhả" tiền ra cho chủ, nên đặt nó ở chỗ thu tiền. Truyện Lưu Hải phổ biến nhiều phiên bản, chi tiết khác nhau; điều thống nhất chỉ là cặp hình ảnh cóc và tiền.
Vì sao ba chân
Cóc ba chân là con vật tưởng tượng, không có trong tự nhiên. Có cách giải thích cho rằng ba chân tượng trưng cho sự khác thường của linh vật; có cách liên hệ với con số ba trong quan niệm trời, đất, người. Những cách giải thích này đều là diễn giải về sau, không có một văn bản gốc nói rõ. Bài này chỉ ghi nhận: tạo hình ba chân giúp phân biệt ngay thiềm thừ với con cóc bình thường, và người làm tượng giữ nét đó qua nhiều thế kỷ.
Bày thiềm thừ: những quan niệm đang lưu hành
Hỏi mười người bán sẽ có vài cách khác nhau. Những quan niệm thường gặp:
- Đầu cóc quay vào trong nhà, ý là đưa tiền vào; có người nói ban ngày quay ra, tối quay vào.
- Đặt thấp, gần cửa hoặc trên quầy thu ngân, không đặt cao quá tầm mắt.
- Không đặt trong bếp, phòng tắm, phòng ngủ.
Không có sách kinh điển nào quy định những điều này; chúng là tập quán của người buôn bán. Ai làm theo vì thấy yên tâm thì cứ làm, nhưng không cần lo lắng nếu nhà mình bày khác. Người bán bảo "quay sai đầu là nuốt sạch tiền nhà" đang dùng nỗi sợ để giữ khách.
Chất liệu: chọn theo chỗ đặt
| Chất liệu | Ưu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đồng | Bền, nặng, đứng vững | Cần lau để khỏi xỉn, dễ để lại vết tay |
| Đá tự nhiên | Màu đẹp, cầm mát tay | Kiểm tra đá thật hay nhuộm, dễ mẻ khi rơi |
| Bột đá, nhựa giả đá | Nhẹ, rẻ, nhiều mẫu | Màu dễ bong, không chịu va chạm |
| Gốm sứ | Dễ lau, sạch sẽ | Dễ vỡ, không hợp chỗ đông người qua lại |
Quầy thu ngân đông khách thì chọn đồng hoặc đá đặc, đế rộng, đặt vào góc trong để không ai vô tình gạt rơi. Bàn làm việc ở nhà thì cỡ nhỏ là đủ; một con cóc to choán chỗ để tay chỉ thêm vướng.
Đồng xu trong miệng cóc và trẻ nhỏ
Đây là chuyện ít ai nhắc. Nhiều mẫu thiềm thừ có đồng xu rời, nhét vào miệng hoặc để trên lưng. Đồng xu nhỏ, sáng bóng, rất hấp dẫn trẻ con. Trẻ nuốt dị vật là tai nạn có thật và có thể nguy hiểm. Nhà có trẻ nhỏ nên chọn mẫu xu đúc liền khối, hoặc cất đồng xu rời đi, hoặc đặt tượng ở chỗ trẻ không với tới. Nếu nghi trẻ đã nuốt đồng xu, đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay, đừng tự xử lý ở nhà.
Đồ đồng thau giá rẻ đôi khi có lẫn chì trong hợp kim. Cầm nắm xong thì rửa tay, nhất là trước khi ăn.
Làm sạch và giữ gìn
Thiềm thừ đặt quầy thu ngân bám bụi tiền, bụi đường rất nhanh. Lau khô bằng khăn mềm mỗi tuần; đồ đồng có thể lau bằng dung dịch chuyên dụng cho đồng, đá thì lau ẩm rồi lau khô. Tránh ngâm tượng bột đá vào nước. Một số người có thói quen "tắm" thiềm thừ bằng nước muối hay rượu: với đồng và bột đá, nước muối gây ăn mòn và loang màu, không nên làm.
Thiềm thừ làm quà khai trương
Thiềm thừ là món quà khai trương phổ biến, nhất là với tiệm buôn, nhà hàng, tiệm vàng. Khi tặng, chọn cỡ vừa với quầy của người nhận: một con cóc to chiếm hết chỗ đặt máy tính tiền sẽ thành gánh nặng chứ không phải lời chúc. Hỏi trước người nhận đã có thiềm thừ chưa; tiệm đã có một con thì thêm con thứ hai không làm buôn bán tốt gấp đôi, chỉ làm quầy chật hơn. Kèm một tấm thiệp ngắn kể chuyện Lưu Hải câu cóc sẽ khiến món quà khác hẳn những con cóc mạ vàng chất đống trên các quầy khác. Nếu người nhận theo đạo khác hoặc không chuộng linh vật, một chậu cây xanh có khi lại là lựa chọn tế nhị hơn.
Ai đang tìm một con thiềm thừ vừa vặn cho quầy hàng có thể xem các mẫu thiềm thừ ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, đo trước chỗ đặt, và hỏi người bán xu có đúc liền hay không.