Ông bình vôi, bầu rượu và đồ gốm trong tín ngưỡng Việt: khi vật dụng hằng ngày thành vật may mắn
Trả lời ngắn: bình vôi là đồ đựng vôi ăn trầu để quệt trầu. Dùng lâu, vôi bám dày làm miệng bình hẹp dần; khi không dùng được nữa, nhiều nơi ở Bắc Bộ không đập bỏ mà đem đặt ở gốc cây đa, miếu làng, gọi kính là "ông bình vôi", với quan niệm bình giữ của trong nhà. Bầu rượu cũng đi từ đồ dùng thành vật mang ý đủ đầy, nhưng nó khác hồ lô gốc Trung Hoa ở câu chuyện phía sau.
Tục ăn trầu và chiếc bình vôi
Miếng trầu gồm lá trầu không, miếng cau và một chút vôi. Vôi được đựng trong bình gốm có quai xách, miệng nhỏ, người ăn dùng que nhỏ gọi là cây quệt để lấy vôi. Bình vôi thường làm ở các lò gốm vùng châu thổ như Bát Tràng, Phù Lãng, Thổ Hà, có chiếc men nâu, có chiếc men rạn.
Truyện Sự tích trầu cau trong kho tàng truyện cổ Việt Nam giải thích vì sao cau, trầu, vôi đi cùng nhau, gắn với tình anh em, nghĩa vợ chồng. Vì thế miếng trầu có mặt trong cưới hỏi, trong lễ cúng, và bình vôi không chỉ là đồ đựng.
Vì sao bình vôi lại thành "ông"
Mỗi lần quệt trầu, vôi dính quanh miệng bình rồi khô lại. Năm này qua năm khác, lớp vôi dày lên, miệng bình nhỏ dần. Người xưa nhìn cái bình "ăn" mãi mà không nhả ra thì liên tưởng tới sự tích luỹ, giữ của. Khi bình đầy, người ta mang đi đặt ở gốc cây đa đầu làng, sân đình, chân miếu, chứ không ném vào sọt rác. Một số nơi còn giữ những gốc đa có cả chục chiếc bình vôi xếp quanh.
Đây là tín ngưỡng dân gian, sống bằng truyền miệng và tập quán, không có văn bản nghi lễ nào quy định. Nó cho thấy một nét rất Việt: vật đã đi cùng gia đình lâu năm thì được đối xử có tình, không vứt bỏ một cách vô ơn.
Bầu rượu Việt và hồ lô Trung Hoa: giống ở hình, khác ở chuyện
Quả bầu phơi khô là chiếc bình đựng nước, đựng rượu, đựng hạt giống từ rất xưa của nhiều dân tộc. Ở Việt Nam, truyện quả bầu mẹ, nơi các dân tộc anh em cùng chui ra, là một trong những thần thoại nguồn cội của nhiều cộng đồng. Bầu ở đây mang ý sự sống và sự gắn bó.
Hồ lô trong văn hoá Trung Hoa thì gắn với đạo sĩ đựng thuốc, với Thiết Quải Lý trong Bát Tiên, và với cách đọc gần âm "phúc lộc". Hai lớp nghĩa chồng lên nhau ở Việt Nam, nên chiếc hồ lô đồng bán trong cửa hàng hôm nay vừa mang nghĩa Việt vừa mang nghĩa Hoa. Biết điều này giúp ta kể đúng câu chuyện khi tặng quà.
Bày đồ gốm cũ trong nhà sao cho có ý
Một chiếc bình vôi cũ, một bầu rượu sành, một chiếc chum nhỏ đặt đúng chỗ có thể làm góc nhà có hồn hơn mọi món trang trí đắt tiền. Vài gợi ý:
- Đặt trên kệ gỗ thấp, nền màu trơn để màu men nổi lên.
- Ghép theo cặp tương phản: men nâu với men rạn trắng, gốm thô với gỗ mộc.
- Kèm một tấm thẻ nhỏ kể nguồn gốc món đồ cho khách đến chơi hiểu.
Chiếc bình vôi đã thành "ông" ở gốc đa làng thì không nên mang về làm đồ trang trí. Với người địa phương, đó là vật đã được gửi gắm, lấy đi là chạm vào niềm tin của họ.
Đừng đựng rượu uống trong gốm men cũ
Đây là điều bị coi nhẹ nhiều nhất. Một số loại men gốm xưa và gốm làm thủ công không kiểm soát có thể chứa chì. Rượu và đồ chua dễ hoà tan kim loại từ men ra. Bầu rượu sành cổ đẹp để ngắm, nhưng để ngâm rượu uống hằng ngày thì không nên. Chum vại cũ muốn dùng lại cho thực phẩm nên mua loại có thông tin rõ ràng về men từ cơ sở sản xuất đáng tin. Băn khoăn về sức khoẻ thì hỏi bác sĩ hoặc cơ quan y tế dự phòng.
Đồ gốm nặng như chum, lu cũng cần chỗ đặt vững, không kê trên kệ cao ở nhà có trẻ nhỏ.
Cảnh giác với chuyện "đồ cổ trấn trạch"
Người bán đồ cũ đôi khi gắn cho bình vôi, bầu rượu một câu chuyện huyền bí: bình từ đời Lê, từng ở nhà quan, giữ của rất mạnh. Tuổi thật của đồ gốm chỉ người có chuyên môn giám định mới nói được, còn "giữ của mạnh" thì không ai đo nổi. Giá trị thật của một món đồ cũ nằm ở tay nghề, ở dáng men, ở câu chuyện gia đình mình gắn với nó.
Giữ một chiếc bình vôi của ông bà
Nhiều nhà còn giữ chiếc bình vôi của bà nội, bà ngoại sau khi các cụ mất. Đó là món kỷ vật đáng giữ hơn mọi món mua ngoài tiệm. Lau ngoài bằng khăn ẩm, không cạy lớp vôi bám quanh miệng vì đó chính là dấu thời gian. Đặt trên kệ thấp, có lót vải mềm để không trầy đáy. Có thể đặt cạnh ảnh thờ trên ban thờ gia tiên nếu gia đình thấy hợp, hoặc giữ ở tủ kính phòng khách. Khi con cháu hỏi, kể cho chúng nghe miếng trầu của bà và vì sao người ta gọi bình là "ông". Một món đồ có câu chuyện đi kèm sẽ sống lâu hơn món đồ chỉ có giá.
Với ai thích hình tượng quả bầu nhưng muốn một món mới, bền, dễ lau, có thể xem các mẫu hồ lô ở Vật Phẩm Phong Thuỷ và chọn chất liệu hợp với góc nhà.