Daruma, búp bê lật đật của Nhật: vì sao chỉ có mắt trắng, tô mắt thế nào và mang theo tinh thần gì
Trả lời ngắn: daruma là búp bê tròn, thường màu đỏ, làm bằng giấy bồi, đáy nặng nên đẩy ngã là tự đứng dậy. Hình dáng lấy cảm hứng từ Bồ Đề Đạt Ma, vị tổ của Thiền tông. Búp bê bán ra với hai mắt để trắng: người mua tô một mắt khi đặt một mục tiêu, tô mắt còn lại khi hoàn thành. Ở Nhật, cuối năm người ta thường mang daruma cũ đến chùa để làm lễ đốt.
Bồ Đề Đạt Ma là ai
Bồ Đề Đạt Ma là vị tăng được truyền thống Phật giáo coi là người đưa Thiền từ Ấn Độ sang Trung Hoa và là sơ tổ Thiền tông Trung Hoa. Truyền thuyết nổi tiếng nhất kể ông ngồi quay mặt vào vách đá chín năm để thiền định. Từ đó sinh ra những dị bản dân gian rằng tay chân ông teo đi vì ngồi lâu, và đó là lý do búp bê daruma tròn, không có tay chân.
Người Việt quen hình tượng này qua tranh "Đạt Ma" với gương mặt râu rậm, mắt to, thường được treo trong nhà, trong thiền viện. Cùng một nhân vật, mỗi nước vẽ theo một kiểu. Vì daruma mang hình một vị tổ của Phật giáo, việc tôn trọng nó là điều nên giữ, dù ở Nhật daruma đã thành món đồ dân gian rất gần gũi.
Ngã bảy lần, đứng dậy tám lần
Người Nhật có câu "nanakorobi yaoki", nghĩa là ngã bảy lần, đứng dậy tám lần. Daruma là hiện thân của câu này: đẩy cách nào cũng tự lật lại thế ngồi. Ở Việt Nam, đồ chơi lật đật cũng mang ý tương tự, nên người Việt rất dễ hiểu daruma.
Đây là lý do daruma hay được tặng cho người đang thi cử, ứng cử, khởi nghiệp, hay vừa trải qua một thất bại. Nó không hứa thành công, nó nhắc về sự bền bỉ.
Tục tô mắt: làm thế nào cho đúng tinh thần
Daruma mua về có hai con mắt trắng. Quy trình thường gặp:
- Nghĩ rõ một mục tiêu cụ thể, có thể đạt được trong một khoảng thời gian.
- Dùng bút lông hoặc bút mực đen tô kín một con mắt. Nhiều nơi tô con mắt bên trái của daruma trước, tức bên phải khi mình nhìn vào.
- Đặt daruma ở chỗ hằng ngày nhìn thấy, như bàn học, kệ sách.
- Khi đạt mục tiêu, tô nốt con mắt còn lại.
Thứ tự mắt có nơi làm ngược lại; không có luật cứng. Điều cốt lõi là daruma một mắt nhìn mình mỗi ngày, như một lời hẹn chưa xong. Có người viết mục tiêu ở mặt sau hoặc dưới đáy daruma; ở Nhật, các ứng viên bầu cử nổi tiếng với việc tô mắt daruma lớn trong đêm thắng cử.
Chọn mục tiêu cho daruma
Daruma hiệu quả nhất khi mục tiêu đủ rõ để biết lúc nào xong. "Năm nay sống tốt hơn" khó tô mắt thứ hai. "Hoàn thành khoá học tiếng Nhật trình độ sơ cấp" hay "chạy được năm cây số liền" thì rõ. Mục tiêu quá lớn, kéo dài nhiều năm, dễ làm daruma đứng một mắt mãi trên kệ, thành lời nhắc buồn thay vì lời khích lệ.
Daruma không thay được kế hoạch. Mục tiêu về tiền bạc thì vẫn cần tự lập kế hoạch tài chính; mục tiêu về sức khoẻ thì vẫn cần hỏi bác sĩ. Daruma chỉ giữ cho mình nhớ.
Daruma làm thế nào và mua ở đâu
Daruma truyền thống làm bằng giấy bồi: dán nhiều lớp giấy lên khuôn, để khô, tách khuôn, gắn vật nặng ở đáy, rồi sơn đỏ và vẽ mặt bằng tay. Vùng Takasaki ở tỉnh Gunma nổi tiếng là nơi làm daruma, với ngôi chùa Daruma-ji gắn với nghề này. Mỗi vùng có kiểu vẽ mặt riêng: lông mày hình chim hạc, râu hình rùa là hai biểu tượng trường thọ hay gặp.
Ở Việt Nam, daruma bán phổ biến là hàng nhựa hoặc gốm làm hàng loạt. Daruma giấy bồi thủ công nhẹ hơn hẳn, gõ nghe bộp bộp, nét vẽ có độ đậm nhạt. Cả hai đều dùng được cho tục tô mắt; khác nhau ở cảm giác cầm.
Màu sắc của daruma
Đỏ là màu truyền thống, có giả thuyết liên hệ với màu áo cà sa của các vị tăng và với quan niệm màu đỏ xua bệnh. Ngày nay có daruma trắng, vàng, xanh, tím, mỗi màu được gán một nghĩa như học hành, tình duyên, tài lộc. Những nghĩa màu này là sáng tạo thương mại gần đây, chọn màu nào là chuyện thẩm mỹ của mỗi người.
Daruma cũ: giữ hay bỏ
Ở Nhật, daruma đã xong mục tiêu, hoặc đã giữ một năm, thường được mang đến chùa trong dịp đầu năm để làm lễ đốt cùng các vật may mắn cũ, như một lời cảm ơn. Ở Việt Nam không có tục này. Người Việt giữ daruma có thể chọn:
- Giữ lại daruma đủ hai mắt như kỷ niệm của một chặng đường.
- Lau sạch, cất vào hộp nếu muốn mua daruma mới cho mục tiêu mới.
- Không vứt daruma vào thùng rác cùng đồ bẩn; nếu cần bỏ, gói lại trong giấy sạch một cách tử tế.
Đốt daruma nhựa ở nhà là không nên vì khói độc. Daruma giấy bồi cũng không nên đốt trong nhà kín.
Ai thích hình tượng Đạt Ma và muốn tìm một món quà khích lệ cho người thân đang theo đuổi mục tiêu, có thể xem các mẫu liên quan Đạt Ma trên Vật Phẩm Phong Thuỷ và chọn món vừa với bàn học của người nhận.