Bát cát tường: tám biểu tượng may mắn của Phật giáo Tây Tạng, nghĩa từng món và cách bày một bộ ở nhà
Trả lời ngắn: bát cát tường (tiếng Phạn ashtamangala) là bộ tám biểu tượng may mắn trong Phật giáo, đặc biệt phổ biến ở Tây Tạng: lọng quý, đôi cá vàng, bình báu, hoa sen, ốc xoắn phải, nút vô tận, cờ chiến thắng và bánh xe pháp. Mỗi món nói về một phẩm chất trên đường tu, chứ không phải tám món "hút tài lộc". Bày ở nhà thì để chỗ cao, sạch, đủ bộ hay chỉ một món đều được.
Từ đâu ra
Các bộ biểu tượng cát tường có trong nhiều truyền thống của Ấn Độ cổ, cả Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo, mỗi nơi một danh sách. Phật giáo kế thừa ý tưởng ấy và định hình bộ tám món quen thuộc. Truyền thuyết Phật giáo Tạng kể rằng các vị trời đã dâng những vật này lên Đức Phật sau khi Ngài giác ngộ. Đó là câu chuyện trong truyền thống, nên hiểu như một ẩn dụ về việc mọi điều lành đều quy về sự tỉnh thức.
Ở Tây Tạng, bát cát tường xuất hiện khắp nơi: vẽ trên cửa, trên cột nhà, thêu trên thảm, khắc trên đồ đồng, rắc bằng bột trắng trước cửa vào dịp lễ.
Tám món và ý nghĩa thường được giảng
| Biểu tượng | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Lọng quý | Sự che chở khỏi khổ đau và phiền não, như chiếc lọng che nắng |
| Đôi cá vàng | Tự tại, bơi trong biển luân hồi mà không sợ chìm |
| Bình báu | Kho tàng không cạn của phẩm chất tốt và sự đủ đầy |
| Hoa sen | Thân khẩu ý thanh tịnh, mọc từ bùn mà không nhiễm bùn |
| Ốc xoắn phải | Tiếng pháp vang xa, đánh thức chúng sinh |
| Nút vô tận | Mọi sự nương nhau mà có; trí tuệ và từ bi đan vào nhau |
| Cờ chiến thắng | Chiến thắng phiền não, sợ hãi và vô minh |
| Bánh xe pháp | Lời Phật dạy chuyển vận; tám nan xe thường gắn với Bát chính đạo |
Cách giảng có thể khác chút ít giữa các thầy và các dòng, nhưng tinh thần chung không đổi: đây là những hình ảnh để nhớ về con đường tu tập.
Chỗ người Việt hay hiểu lệch
Bình báu thường bị bán như "bình tụ tài", đôi cá như "cá chiêu lộc", nút vô tận như "nút trường thọ tình duyên". Những cách gọi ấy pha trộn với tục may mắn của người Hoa và không sai về mặt chúc tụng, nhưng đã rời xa nghĩa gốc. Ốc xoắn phải thì có thêm một lớp riêng: vỏ ốc tự nhiên xoắn chiều phải rất hiếm, nên ở Ấn Độ và Tây Tạng được coi là quý. Người bán đôi khi rao vỏ ốc xoắn trái thông thường là "xoắn phải", hoặc mài sửa vỏ. Muốn mua ốc thật, cứ đặt hai con cạnh nhau, nhìn từ đỉnh xoắn xuống, mở miệng ốc quay về phía mình để so chiều.
Cũng đừng nhầm bát cát tường với "bát bảo" của người Hoa, bộ tám vật quý như tiền, sách, sừng tê giác, ngọc, lá ngải... dùng trong trang trí đồ sứ. Hai bộ khác nhau, đôi khi bị in chung nên lẫn lộn.
Các dạng bát cát tường để mua
- Bộ tám tượng đồng nhỏ đứng trên đế, thường bày thành hàng trước tượng Phật.
- Tranh hoặc tấm treo có đủ tám biểu tượng xếp quanh một vòng tròn.
- Mặt dây chuyền nút vô tận hay vòng tay khắc tám biểu tượng.
- Khăn, thảm thêu: đẹp nhưng xem phần lưu ý bên dưới về chỗ dùng.
Bày ở nhà cho trang nghiêm
Bộ tám tượng đồng hợp nhất là đặt trên bàn thờ Phật, hàng trước, thấp hơn tượng Phật. Thứ tự sắp xếp có nhiều cách theo từng truyền thống; nếu không có hướng dẫn cụ thể từ thầy, chỉ cần xếp đều, ngay ngắn, các món quay mặt ra ngoài là đủ đúng mực. Treo tranh bát cát tường ở phòng khách hay trên cửa ra vào cũng phù hợp với cách người Tạng làm.
Thứ không nên: thảm chùi chân, tấm lót ghế ngồi hay khăn lau in hình tám biểu tượng. Người Tạng có dùng thảm thêu hoa văn cát tường, nhưng với người không rõ quy ước, tốt nhất đừng đặt biểu tượng Phật giáo ở nơi chân giẫm. Cũng tránh để tượng đồng nhỏ dưới sàn hay trong tủ giày khi chưa có chỗ bày; cất tạm vào hộp, đặt lên kệ cao.
Một bộ hay một món
Không có luật nào bắt phải đủ tám món mới "linh". Nhiều người chỉ chọn một biểu tượng hợp với điều mình muốn nhắc nhở bản thân: nút vô tận để nhớ rằng mình sống nhờ người khác, hoa sen để nhớ giữ lòng sạch giữa môi trường xô bồ. Lời rao kiểu "thiếu một món là mất cân bằng, phải mua đủ bộ" là cách đẩy doanh số, không phải giáo lý.
Dùng bát cát tường làm quà
Bộ tám biểu tượng là món quà tân gia hay quà mừng hợp với người theo Phật giáo, nhất là người quen với Phật giáo Bắc tông. Kèm theo một tấm thiệp viết tay giải thích ngắn nghĩa từng món sẽ giúp người nhận biết cách bày, thay vì để món quà nằm trong hộp. Với người theo tôn giáo khác, nên hỏi ý trước hoặc chọn món trung tính hơn, vì đây là biểu tượng tôn giáo chứ không chỉ là đồ trang trí.
Bảo quản đồ đồng và tranh vải
Tượng đồng nhỏ lau khô bằng khăn mềm, mùa nồm có thể xỉn, nhưng lớp xỉn nhẹ không hại gì. Tranh vải treo xa chỗ nắng chiếu thẳng để màu thêu không bạc; mỗi năm gỡ xuống phơi gió một lần cho khỏi mốc. Các tượng đồng đặt trên bàn thờ cao thì kê vào trong, xa mép, đề phòng mèo nhảy lên hay rung khi đóng cửa mạnh.
Muốn tìm bộ tượng hoặc vật phẩm Phật giáo để bày cùng, có thể xem nhóm tượng Phật và vật phẩm Phật giáo trên vatphamphongthuy.com, rồi đối chiếu từng món với bảng ý nghĩa ở trên.