Chày kim cương và chuông vajra Tây Tạng: hai pháp khí đi thành cặp và cách bày cho trang nghiêm

Trả lời ngắn: chày kim cương (vajra, tiếng Tạng là dorje) và chuông (ghanta, tiếng Tạng là drilbu) là cặp pháp khí dùng trong nghi lễ Phật giáo Kim Cương thừa. Chày cầm tay phải, tượng trưng phương tiện thiện xảo và lòng từ bi; chuông cầm tay trái, tượng trưng trí tuệ. Hai món đi với nhau để nói rằng trí tuệ và từ bi không tách rời. Mua về nhà thì bày như vật thờ, không nên coi là món trấn trạch hay chiêu tài.

Vajra: từ vũ khí thần sấm tới biểu tượng tâm không lay chuyển

Chữ vajra trong tiếng Phạn mang cả hai nghĩa sấm sét và kim cương. Trong các văn bản Vệ Đà của Ấn Độ cổ, vajra là vũ khí của thần Indra, thứ chẻ đôi mây đen để mưa rơi xuống. Khi Phật giáo phát triển nhánh Kim Cương thừa, hình ảnh ấy được chuyển nghĩa: thứ cứng nhất, không gì phá được, chính là bản tâm sáng suốt. Tên gọi "Kim Cương thừa" cũng từ đó mà ra.

Ở Tây Tạng, vajra gọi là dorje, có nghĩa gần như "chúa tể của đá", tức thứ đá quý nhất. Bạn sẽ gặp chữ này trong rất nhiều tên người Tạng, như một cách cầu cho đứa trẻ vững vàng.

Hình dáng chày: đọc từ giữa ra hai đầu

Một cây chày điển hình đối xứng hai đầu. Ở giữa là một khối cầu nhỏ, hai bên là hai bông sen úp ngửa, rồi tới các chấu cong chụm vào một mũi nhọn ở đầu.

• Khối cầu giữa thường được giải thích là tánh Không, điểm khởi đầu của mọi hiện tượng.
• Hai bông sen chỉ hai mặt luân hồi và niết bàn, hoặc hai chân lý tương đối và tuyệt đối, tuỳ dòng truyền.
• Số chấu hay gặp nhất là năm, có loại chín chấu hoặc ba chấu. Chày năm chấu thường được nói gắn với năm vị Phật và năm trí, nhưng cách giảng có chỗ khác nhau giữa các dòng tu.

Không phải món chày nào bán ngoài chợ cũng có số chấu "chuẩn". Hàng lưu niệm đôi khi đúc chấu lệch, mũi không chụm. Nếu mua để thờ, chọn cây đối xứng, các chấu đều, mũi khép gọn.

Chuông ghanta: tiếng của trí tuệ

Chuông tay của Tây Tạng có cán là nửa cây chày kim cương, phía trên thường đúc khuôn mặt một vị nữ Phật hoặc Bát Nhã Ba La Mật, thân chuông có hoa văn sen, chuỗi ngọc, và vòng chày nhỏ quanh vành. Tiếng chuông trong vắt rồi tắt dần, được dùng để nhắc về tính vô thường: âm thanh có đó rồi biến mất, không thể nắm giữ.

Trong nghi lễ, vị hành giả cầm chày tay phải, chuông tay trái, có lúc bắt chéo hai tay trước ngực. Động tác này biểu thị sự hợp nhất của phương tiện và trí tuệ. Đây là pháp khí của người đã thọ nhận giáo pháp từ thầy, có nghi quỹ cụ thể đi kèm. Người ngoài truyền thống mua về không cần và cũng không nên bắt chước động tác như diễn kịch.

Đừng nhầm với phurba và với chày "trấn trạch"

Trên quầy hàng hay đặt cạnh nhau ba món dễ lẫn:

Ở Việt Nam, chày kim cương thường được rao là "trấn tà, treo cửa chống kẻ xấu". Đó là cách bán hàng ghép từ tâm lý sợ hãi, không có trong truyền thống Tạng. Lời rao càng gieo lo lắng, kiểu "nhà có vong mới mua cái này", thì càng nên cảnh giác.

Chọn hàng: nhìn, cầm, nghe

1. Cầm thử cây chày: hàng đồng đúc có trọng lượng chắc tay, cạnh mài nhẵn, không có ba via sắc.
2. Lắc chuông: tiếng ngân rõ, không rè, quả lắc bên trong treo chắc. Chuông đẹp mà tiếng đục thì vẫn chỉ là đồ trưng bày.
3. Nhìn kỹ hai món có cùng bộ không: chày trên cán chuông nên cùng kiểu với cây chày rời.
4. Không trả thêm tiền cho chữ "cổ" hay "từ tu viện ra" khi người bán không chứng minh được nguồn gốc. Pháp khí thật sự lấy từ tu viện thì càng không nên mua bán.

Bày ở nhà cho trang nghiêm

Chày và chuông là vật dùng trong nghi lễ Phật giáo, nên vị trí phù hợp là bàn thờ Phật hoặc một kệ sạch ở tầm cao ngang ngực trở lên. Cách đặt hay gặp là chày bên phải, chuông bên trái khi nhìn từ phía người ngồi trước bàn thờ, đúng với tay cầm khi hành lễ. Lót một tấm khăn hoặc đế gỗ nhỏ bên dưới.

Không dùng chày làm chặn giấy, không để chuông trên kệ giày hay trong phòng tắm, không cho trẻ con cầm chơi như đồ chơi gõ. Chày đồng có mũi nhọn và khá nặng, rơi từ kệ cao xuống có thể làm đau chân trẻ hoặc vỡ gạch, nên đặt sâu vào trong kệ, xa mép.

Lau bằng khăn mềm khô. Đồng để lâu sẽ sậm màu, nhiều người thích để vậy cho trầm. Nếu muốn sáng lại, dùng loại kem đánh đồng thông thường, lau sạch, đừng ngâm nước vì đế chuông có thể có lớp gắn bằng keo.

Người không theo Kim Cương thừa có nên giữ?

Giữ một bộ chày chuông như vật văn hoá để tìm hiểu, hoặc để nhắc mình về trí tuệ và từ bi, là chuyện bình thường; nhiều Phật tử Việt theo Bắc tông vẫn thỉnh về. Điều cần là thái độ: biết nó là gì, bày cho tử tế, và không gán cho nó sức mạnh mà chính truyền thống không gán. Nếu thật sự muốn dùng trong tu tập, nên hỏi một vị thầy theo truyền thống Tạng, vì cách dùng gắn với nghi quỹ và sự truyền dạy.

Ai muốn xem các mẫu chuông đồng để trưng bày có thể tham khảo mục chuông đồng trên vatphamphongthuy.com, và hỏi người bán xem món đó là pháp khí đúng kiểu Tạng hay chỉ là chuông trang trí.

Câu hỏi thường gặp