Tranh thangka Tây Tạng: đọc một bức tranh cuộn, phân biệt vẽ tay với tranh in, treo và giữ cho bền

Trả lời ngắn: thangka là tranh Phật giáo Tây Tạng vẽ trên vải bông đã hồ, viền bằng gấm lụa và cuộn lại được. Mỗi bức vẽ theo một khung tỷ lệ cố định để người xem dùng làm điểm tựa khi quán tưởng, nên nó là vật tu tập trước khi là đồ trang trí. Tranh vẽ tay thật có nét bút không đều, vàng nổi nhẹ và mặt vải có lớp hồ; tranh in phẳng, soi kỹ thấy chấm mực. Treo thangka ở chỗ khô, cao ngang hoặc hơn tầm mắt, tránh nắng chiếu thẳng, và khi cất thì cuộn chứ không gấp.

Ở các bài trước, thangka chỉ được nhắc lướt như một dạng của bát cát tường hay của góc thờ. Bài này dành trọn cho nó, vì đây là món người Việt mua nhiều sau mỗi chuyến đi Nepal, Ladakh hay Tây Tạng, và cũng là món dễ mua nhầm, treo sai, để mốc nhất.

Thangka là gì, làm thế nào ra một bức

Chữ thangka trong tiếng Tạng thường được giải thích là "vật cuộn lại được". Vì cuộn được nên tranh đi cùng các tu sĩ du phương, được treo lên khi hành lễ và cuộn lại khi lên đường. Một bức thangka hoàn chỉnh có ba phần: lõi tranh vẽ trên vải, khung gấm lụa nhiều lớp màu bao quanh, và hai thanh gỗ trên dưới để treo và cuộn. Nhiều bức còn có một tấm màn lụa mỏng phủ phía trước, vén lên khi chiêm bái.

Quy trình làm tranh truyền thống dài và nhiều bước. Vải bông được căng lên khung, quét hồ pha phấn rồi mài nhẵn bằng đá hay vỏ ốc cho mặt vải mịn như giấy. Thợ kẻ lưới tỷ lệ, phác hình vị thần theo đúng số đơn vị đo quy định cho từng loại tượng, rồi mới lên màu từng lớp. Màu truyền thống làm từ khoáng chất và thực vật nghiền mịn, trộn keo. Vàng được dùng cho đường viền, trang sức, hào quang, có khi đánh bóng bằng răng thú hay đá mã não cho ánh lên. Phần cuối là mở mắt cho vị thần, thường làm cẩn trọng nhất.

Học vẽ thangka theo lối truyền thống mất nhiều năm theo thầy. Các trung tâm vẽ hiện nay có ở Nepal, nhất là thung lũng Kathmandu, ở cộng đồng người Tạng tại Ấn Độ, ở Ladakh, và ở vùng Rebkong (Thanh Hải) nổi tiếng với các làng thợ vẽ.

Vì sao tỷ lệ lại quan trọng đến thế

Với người xem thường, một bức tranh chỉ cần đẹp. Với người Tạng, thangka là sự hiện diện của vị Phật hay Bồ Tát trong tranh, và người tu dùng hình ảnh ấy để quán tưởng. Vì vậy hình dáng phải đúng phép: khoảng cách từ trán tới cằm, độ dài cánh tay, vị trí tay ấn, màu thân của từng vị đều có quy định. Vẽ sai tỷ lệ bị coi là lỗi, không phải phong cách riêng.

Điều này cũng giải thích vì sao các bức cùng đề tài trông giống nhau tới mức người ngoài tưởng là sao chép. Cái riêng của từng thợ nằm ở nét viền, độ mịn của sắc chuyển, cách vẽ mây, nước, đá và hoa lá ở nền. Nhìn ở những chỗ này mới thấy tay nghề.

Đọc một bức thangka từ ngoài vào trong

Gặp một bức thangka lạ, có thể đọc theo các bước sau:

1. Tìm nhân vật chính. Vị lớn nhất, đặt giữa. Nhìn màu thân: Quán Thế Âm bốn tay thường trắng, Tara xanh màu lục, Phật Dược Sư màu xanh lam đậm, Phật Thích Ca màu vàng kim.
2. Nhìn tay ấn và vật cầm. Tay chạm đất là ấn xúc địa của Phật Thích Ca; tay cầm bình thuốc là Dược Sư; tay cầm kiếm lửa là Văn Thù.
3. Nhìn tư thế ngồi và vẻ mặt. Mặt hiền là các vị an hoà. Mặt phẫn nộ, đội mũ đầu lâu, đứng giữa lửa là các vị hộ pháp; dữ ở hình chứ không có nghĩa là ác.
4. Đọc hàng trên cùng. Thường là các vị thầy của dòng truyền thừa hoặc chư Phật, cho biết bức tranh thuộc truyền thống nào.
5. Đọc hàng dưới cùng. Thường là các vị hộ pháp và đôi khi là hình người đặt vẽ tranh, đang dâng cúng.
6. Nhìn nền. Núi, mây, hồ, hoa, thú vật, cung điện. Đây là chỗ thợ được tự do nhất và cũng là chỗ thể hiện tay nghề rõ nhất.

Bánh xe luân hồi: bức tranh người Việt hay gặp mà ít ai đọc hết

Bức bánh xe luân hồi, tiếng Phạn là bhavacakra, thường được vẽ ở cổng tu viện để dạy người qua lại. Một bánh xe lớn được một nhân vật đáng sợ ôm chặt, tượng trưng cho vô thường hay cái chết. Ở trục giữa có ba con vật đuổi cắn đuôi nhau: con lợn là si mê, con rắn là sân hận, con gà trống là tham ái. Vòng kế tiếp chia đôi sáng tối, chỉ hai chiều đi lên và đi xuống. Vòng lớn chia sáu cõi tái sinh. Vòng ngoài cùng là mười hai mắt xích duyên khởi vẽ thành mười hai cảnh đời thường như người mù dò đường, người thợ gốm nặn bình, người hái quả. Góc trên thường có Đức Phật chỉ tay ra ngoài bánh xe, tức là chỉ đường thoát.

Đây là bức tranh dạy giáo lý chứ không phải tranh cầu may. Treo trong phòng đọc, phòng thiền là hợp; treo ở phòng khách để "trấn" thì không đúng tinh thần của nó.

Các đề tài thangka và chỗ treo hợp

Bảng dưới là cách bài viết gợi ý chọn đề tài cho người không theo một dòng tu cụ thể. Cột cuối là mức thận trọng.

Về mandala, bài mandala và yantra đã nói cách người Ấn và người Tạng dùng vòng tròn thiêng, và vì sao tấm thảm mandala in hàng loạt treo quán cà phê khác hẳn một bức mandala dùng trong nghi lễ.

Vẽ tay, vẽ trên nền in, tranh in, tranh thêu

Ngoài chợ có bốn loại hàng chính, giá chênh nhau rất xa, nên phải biết mình đang cầm loại nào.

• Vẽ tay hoàn toàn: mặt vải có lớp hồ, sờ hơi cứng; nét viền vàng gồ nhẹ dưới ngón tay; soi kính lúp thấy nét bút, chỗ màu dày mỏng khác nhau. Mặt sau thường thấy vết màu thấm.
• Vẽ trên nền in: hình được in sẵn đường nét hoặc cả mảng màu, thợ tô thêm vàng và vài chi tiết. Nhìn lướt rất giống vẽ tay. Soi những vùng màu phẳng sẽ thấy hạt chấm in.
• Tranh in trên vải hay giấy: phẳng hoàn toàn, màu đều, vàng không nổi, soi thấy lưới chấm. Không có gì sai khi mua loại này, miễn là người bán nói thật.
• Tranh thêu hoặc ghép vải: một dòng riêng, có những bức ghép vải khổ rất lớn trải trên sườn núi vào dịp lễ. Bản nhỏ bán cho khách thường là thêu máy.

Kiểm tra trước khi trả tiền

1. Xin xem mặt sau. Tranh vẽ tay thật hiếm khi sạch tinh như mặt sau tranh in.
2. Soi một vùng màu phẳng, ví dụ trời xanh, bằng kính lúp hoặc camera điện thoại phóng to. Thấy chấm tròn đều đặn là có in.
3. Lướt nhẹ ngón tay trên đường vàng, nếu người bán cho phép. Vàng vẽ tay thường gồ lên.
4. Hỏi tên người vẽ, xưởng vẽ, thời gian vẽ. Người bán tử tế trả lời được, hoặc nói thẳng là không biết.
5. Hỏi tranh được vẽ mới hay "cổ". Thangka mới vẽ theo lối xưa rồi hun khói cho cũ là chuyện phổ biến; nghe chữ "cổ" thì cần giấy tờ, không tin lời.

Những lời rao nên dừng lại

Thangka hay đi kèm vài lời chào mời cần tỉnh táo. "Tranh đã được lạt ma làm phép" có thể đúng, nhưng người mua không kiểm được, và một bức tranh không cần câu đó để đáng trân trọng. "Tranh vẽ bằng vàng ròng và đá quý nghiền" có thể đúng một phần, vì màu khoáng và vàng vẫn được dùng, nhưng không ai nhìn bằng mắt mà biết tỷ lệ. "Chỉ còn một bức, mai có khách đặt rồi" là kiểu giục quyết nhanh. "Treo bức này thì việc làm ăn sẽ lên" là lời hứa kết quả mà chính người Tạng không gán cho thangka.

Một nguyên tắc đơn giản: trả tiền cho tay nghề, đề tài và độ bền mà mình thấy được, không trả tiền cho phép màu mình không kiểm được.

Màu khoáng và an toàn trong nhà

Một số màu truyền thống của thangka làm từ khoáng có độc tính nếu nuốt hoặc hít bụi, chẳng hạn màu đỏ chu sa gốc thuỷ ngân và màu vàng thư hoàng gốc thạch tín. Tranh treo trên tường thì không gây hại, nhưng có mấy điều nên nhớ: không để trẻ nhỏ mút, gặm góc tranh; không cạo màu để "thử"; rửa tay sau khi sờ nhiều vào mặt tranh cũ đang bong màu. Tranh bong tróc nặng thì nên nhờ người phục chế chứ không tự sơn lại.

Treo thangka trong nhà Việt từng bước

1. Chọn tường khô. Tránh tường giáp nhà tắm, tường hướng tây bị nắng chiều nung, tường có vệt ẩm. Áp lòng bàn tay lên tường vào ngày nồm: thấy lạnh, ẩm là không hợp.
2. Chọn độ cao. Mép dưới tranh ngang hoặc cao hơn tầm mắt khi đứng, để hình vị thần không thấp hơn người xem. Không treo ngay trên đầu giường.
3. Tránh nắng và đèn nóng. Nắng làm phai màu và giòn vải; đèn halogen sát tranh cũng vậy. Dùng đèn LED chiếu xiên từ xa.
4. Treo bằng dây ở thanh trên, móc vào đinh chắc. Thanh dưới để thõng tự nhiên cho tranh phẳng; không ghim đinh xuyên qua vải.
5. Giữ tấm màn lụa nếu tranh có. Có thể vén lên buộc gọn ở trên, thả xuống khi lau dọn phòng để tranh khỏi bụi.
6. Cách xa đèn lửa và nhang ít nhất một sải tay. Khói nhang lâu ngày làm tranh ngả vàng và bám dầu.

Cuộn, cất và chống mốc

Thangka không bao giờ gấp, vì nếp gấp làm nứt lớp hồ và bong màu. Khi cất, trải tranh trên mặt phẳng sạch, đặt một tờ giấy không axit hoặc vải bông mỏng lên mặt tranh, rồi cuộn từ thanh dưới lên, mặt tranh quay vào trong. Cuộn lỏng tay, không siết. Buộc bằng dải vải mềm, không dùng dây thun. Cất trong ống hoặc hộp dài, đặt nằm ngang ở chỗ khô, không để dưới gầm giường sát sàn.

Khí hậu nồm là kẻ thù số một. Hồ và keo trong tranh là thức ăn của nấm mốc. Mùa nồm nên đóng cửa phòng có tranh khi ngoài trời ẩm, bật máy hút ẩm nếu có, và kiểm tra mặt sau tranh hằng tháng. Thấy chấm mốc thì đem tranh ra chỗ thoáng gió, không phơi nắng gắt, phủi nhẹ bằng chổi mềm, rồi hỏi người phục chế nếu vết lan rộng. Bài bảo quản vật phẩm các nước trong khí hậu nồm ẩm có phần riêng cho vải và giấy, áp dụng được cho thangka.

Ví dụ: ba người, ba bức tranh

Anh Tuấn mua ở Kathmandu một bức Phật Thích Ca vẽ trên nền in, người bán nói rõ như vậy và giá tương xứng. Anh treo ở phòng khách, mép dưới ngang tầm mắt, xa cửa sổ. Bức tranh hợp nhà, hợp túi tiền, không có gì phải băn khoăn.

Chị Lan được tặng một bức hộ pháp Mahakala, mặt phẫn nộ, nền lửa đỏ. Chị định treo ở cửa ra vào để giữ nhà. Cách hợp hơn là hỏi một ngôi chùa theo Phật giáo Tạng truyền về ý nghĩa vị này, và nếu không theo thực hành ấy thì cuộn cất trân trọng hoặc gửi chùa thay vì treo như bùa trấn trạch.

Bác Hùng mua trên mạng một bức "thangka cổ hai trăm năm" với giá rẻ bất ngờ. Bức tranh về tới nhà có mùi khói, viền gấm còn mới tinh, soi nền trời thấy chấm in. Đó là tranh mới làm cũ. Bác vẫn treo vì thích hình, nhưng hiểu mình đã trả tiền cho một câu chuyện không có thật.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

• Muốn biết bức tranh vẽ vị nào, thuộc dòng truyền thừa nào: hỏi tu viện hoặc người nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo Himalaya.
• Tranh có dấu hiệu là đồ cũ thật, có chữ hoặc dấu triện ở mặt sau: hỏi người thẩm định độc lập, và lưu ý quy định về cổ vật khi mang qua biên giới.
• Tranh mốc lan, rách vải, bong màu: hỏi người phục chế tranh vải hoặc bảo tàng, đừng tự giặt.
• Muốn làm lễ an vị cho tranh dùng trong tu tập: hỏi vị thầy của mình.

Nếu muốn tìm thêm tranh Phật hoặc vật phẩm đi cùng góc thờ có mô tả chất liệu rõ ràng, có thể xem ở mục tìm kiếm tranh Phật của Vật Phẩm Phong Thuỷ, và hỏi thẳng tranh là in hay vẽ tay trước khi chọn.

Câu hỏi thường gặp