Đá dzi (thiên châu) Tây Tạng: hạt mã não có mắt, truyền thuyết quanh nó và cách tránh mua nhầm hàng cổ giả

Trả lời ngắn: đá dzi, tiếng Việt hay gọi là thiên châu, là hạt mã não dài có hoa văn trắng đen hoặc nâu trắng hình mắt tròn, sọc, sóng. Người Tạng coi những hạt dzi cũ là vật quý truyền đời và gắn với nhiều truyền thuyết. Tuy vậy, gần như toàn bộ dzi bán đại trà hôm nay là hạt mới làm; chuyện số mắt quyết định tài lộc là quan niệm thương mại hoá, không phải điều kiểm chứng được. Mua dzi nên mua như món trang sức có câu chuyện, không mua như đồ cổ.

Dzi làm từ gì

Hạt dzi cũ thường được xác định là mã não (một dạng thạch anh vi tinh thể), được tạo hoa văn bằng kỹ thuật vẽ chất kiềm lên mặt đá rồi nung, khiến phần được vẽ chuyển trắng đục, phần nền sẫm lại. Kỹ thuật làm hạt mã não khắc hoa văn như vậy có từ rất lâu ở vùng Nam Á. Ai làm ra những hạt dzi đầu tiên, vào thời nào, ở đâu, là câu hỏi giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất.

Chính khoảng trống đó sinh ra truyền thuyết. Người Tạng kể dzi là hạt rơi từ trời, là côn trùng hoá đá, là vật thần linh đánh rơi khi đi qua. Những câu chuyện này là văn hoá dân gian đẹp, nên nghe như nghe cổ tích chứ không như mô tả nguồn gốc khoa học.

Vì sao người Tạng quý dzi

Trong xã hội Tây Tạng truyền thống, hạt dzi cũ được đeo làm trang sức, làm vật hộ thân, và được giữ như của cải trong gia đình. Người ta tin dzi che chở khỏi điều xấu. Có tục tán bột dzi vỡ dùng như thuốc dân gian; điều này nên hiểu là tục lệ, tuyệt đối không bắt chước, vì nuốt bột đá không có tác dụng chữa bệnh và có thể gây hại.

Vì quý, hạt dzi được truyền qua nhiều đời, mòn dần, có vết nứt, vết mẻ. Những dấu vết thời gian ấy chính là thứ hàng giả cố bắt chước.

Số mắt: đọc cho đúng

Quầy hàng thường rao "dzi 1 mắt chiêu tài", "3 mắt phúc lộc thọ", "9 mắt quý nhất". Nhiều ý nghĩa gán cho số mắt như vậy được lan truyền mạnh cùng làn sóng buôn bán dzi ở Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc vài chục năm gần đây. Người Tạng xưa có phân biệt và quý một số kiểu hoa văn hơn, nhưng bảng "mỗi số mắt một công dụng" chi tiết đến từng việc như cầu con, thi cử, thăng chức là lớp nghĩa thương mại.

Cũng nên biết: mắt trên dzi là hình tròn hoặc bầu dục khép kín. Vạch, sóng, hình chữ nhật thì không tính là mắt. Người bán đôi khi đếm cả hoa văn phụ để nâng hạt lên "số mắt cao".

Bốn loại hàng ngoài thị trường

Dzi cổ đích thực tồn tại, giao dịch ở giới sưu tầm với số tiền rất lớn, và chính giới đó cũng cần chuyên gia nhiều năm mới dám phán. Một người mua thông thường, cầm giấy "kiểm định" do chính cửa hàng in ra, không có cách nào biết chắc. Lời khuyên thẳng: đừng mua dzi như khoản đầu tư hay đồ cổ nếu không có chuyên gia độc lập đi cùng.

Mấy phép thử nên bỏ qua

Trên mạng hay hướng dẫn "đốt bật lửa không cháy là đá thật", "nhỏ nước không thấm là thật". Mã não thật đúng là không cháy, nhưng thuỷ tinh và nhiều loại gốm cũng không cháy, nên phép thử chỉ loại được nhựa. Hơ lửa còn có thể làm nứt hạt đá thật. Kính lúp mười lần soi hoa văn thì có ích hơn: hoa văn khắc vào đá thường có chiều sâu, còn hoa văn in nằm trên mặt.

Đeo dzi hằng ngày

• Xâu bằng dây dù hoặc dây sáp chắc, thắt nút giữa hai đầu hạt để nếu đứt không văng mất.
• Tháo ra khi làm việc nặng, chơi thể thao va đập, vì mã não cứng nhưng giòn, va vào cạnh đá có thể mẻ.
• Hạt dzi nhỏ cỡ đầu ngón tay đủ để trẻ em nuốt hoặc hóc. Cất ngoài tầm tay trẻ, không đeo cho trẻ sơ sinh ngủ.
• Không cần "nạp năng lượng" bằng cách phơi trăng, ngâm muối; ngâm nước muối lâu còn làm dây mau mục.

Một cách nhìn tỉnh táo

Đẹp nhất ở hạt dzi là hoa văn mộc, sọc đen trắng như dòng nước, và câu chuyện về một dân tộc trên cao nguyên giữ những hạt đá qua bao thế hệ. Đeo một hạt dzi mới làm, biết rõ nó mới, vẫn có thể là một lời nhắc về sự bền bỉ. Khi một lời rao bắt đầu bằng nỗi sợ, kiểu "năm nay hạn nặng, phải đeo dzi mới qua", thì nên cất ví đi.

Nếu cần một hạt đá đeo hằng ngày với nguồn gốc rõ ràng, nhóm đá quý phong thuỷ trên vatphamphongthuy.com có nhiều lựa chọn; cứ hỏi thẳng người bán đó là hạt mới hay cũ, nhuộm hay tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp