Chuông xoay Tây Tạng hay bát hát: nguồn gốc thật, cách chọn tiếng và những lời quảng cáo nên nghi
Trả lời ngắn: chuông xoay Tây Tạng, còn gọi là bát hát (singing bowl), là chiếc bát kim loại khi gõ hoặc miết dùi quanh miệng sẽ phát ra tiếng ngân dài. Bát kim loại có mặt lâu đời ở vùng Himalaya, nhưng tư liệu về việc dùng nó như nhạc cụ thiền trong nghi lễ Tạng truyền thống lại rất mỏng; tên gọi "singing bowl" và trào lưu "trị liệu âm thanh" chủ yếu phát triển ở phương Tây trong nửa sau thế kỷ trước. Đây là một nhạc cụ thư giãn đáng giá, không phải thuốc.
Nguồn gốc: rõ ở chỗ nào, mờ ở chỗ nào
Điều chắc chắn: ở Nepal, Bắc Ấn, Tây Tạng, người ta làm bát bằng hợp kim đồng từ lâu, dùng đựng thức ăn, đựng lễ vật, và có những loại chuông, chiêng, khánh dùng trong nghi lễ. Phần lớn bát xoay bán ra thế giới ngày nay được làm ở Nepal và Ấn Độ.
Điều còn tranh cãi: chuyện "các vị lạt ma dùng bát hát để thiền từ ngàn năm" thường được kể trong sách quảng bá, nhưng khi đối chiếu với nghi quỹ Tạng truyền thống, các nhà nghiên cứu khó tìm thấy chỗ nào mô tả nghi lễ miết bát cho hát. Cái tên "Tibetan singing bowl" phổ biến nhờ người phương Tây mua bát cũ ở Nepal, Ấn Độ rồi giới thiệu như nhạc cụ thiền. Nói vậy không phải để hạ thấp chiếc bát, mà để mình mua đúng thứ mình cần: một nhạc cụ đẹp, chứ không phải bí kíp tâm linh bị giấu kín.
Lời quảng cáo nên dừng lại hỏi
- "Bảy kim loại ứng với bảy hành tinh": một câu chuyện phổ biến, nhưng người mua không có cách nào kiểm thành phần tại chỗ. Tiếng hay hay dở mới là thứ nghe được.
- "Chữa mất ngủ, cao huyết áp, cân bằng luân xa": nhiều người thấy dễ chịu khi nghe tiếng ngân, đó là trải nghiệm thật. Nhưng đó không phải điều trị. Có bệnh thì đi bác sĩ, bát chỉ đi kèm như một thói quen thư giãn.
- "Bát cổ trăm năm từ tu viện": rất khó kiểm chứng, và bát cũ không có nghĩa là tiếng hay hơn.
- "Chỉ còn một chiếc, quyết ngay kẻo hết": kiểu giục này là thủ thuật bán hàng. Một chiếc bát hợp với mình thì nghe thử vài lần cũng không mất gì.
Bát đúc và bát gò tay
| Bát gò tay | Bát đúc | |
|---|---|---|
| Bề mặt | Thường còn vết búa li ti, dày mỏng không đều hẳn | Nhẵn, đều, đôi khi có hoa văn khắc máy |
| Tiếng | Hay có nhiều lớp âm chồng lên nhau, ngân dài | Tiếng gọn, rõ một nốt chính, dễ miết cho hát |
| Ưu điểm | Mỗi chiếc một giọng riêng | Đều tay, dễ dùng cho người mới |
Vết búa có thể được làm giả trên bát đúc, nên đừng chỉ nhìn bề mặt. Hãy dùng tai: gõ nhẹ vành bằng dùi bọc da hay nỉ, đếm xem tiếng ngân kéo dài bao lâu, có rè hay đục không. Sau đó miết dùi gỗ quanh miệng bát xem bát có "hát" lên sau vài vòng không.
Cách gõ và miết cho ra tiếng
- Đặt bát trên gối đệm tròn hoặc lòng bàn tay ngửa, các ngón duỗi. Đừng nắm thành bát vì tay sẽ chặn rung.
- Gõ nhẹ vào mặt ngoài, gần vành, bằng đầu dùi bọc. Gõ mạnh không làm tiếng hay hơn mà chỉ chói hơn.
- Để miết, cầm dùi thẳng đứng như cầm bút, áp thân dùi vào mép ngoài của vành và đi vòng đều theo một chiều, lực ổn định, tốc độ chậm.
- Khi tiếng bắt đầu dâng, giữ đều tay. Nếu nghe lạch cạch, là dùi đang nảy vì đi quá nhanh hoặc ép quá nhẹ.
Thêm chút nước vào bát rồi miết sẽ thấy mặt nước gợn sóng, có khi bắn tia nhỏ. Đó là rung động vật lý bình thường, hay được biểu diễn để gây ấn tượng; nó không chứng minh bát có năng lượng đặc biệt.
Dùng an toàn và tôn trọng người xung quanh
Một số người làm "tắm âm thanh" đặt bát lên ngực, bụng rồi gõ. Phụ nữ mang thai, người có máy tạo nhịp tim hay bệnh lý đang điều trị nên hỏi bác sĩ trước khi để vật rung trên người. Người bị ù tai không nên áp tai sát bát khi gõ. Không gõ bát lúc khuya ở chung cư, vì tiếng ngân truyền qua tường xa hơn mình tưởng.
Không dùng bát hợp kim không rõ thành phần để đựng thức ăn chua, mặn rồi để qua đêm. Muốn dùng bát vào việc ăn uống thì mua loại ghi rõ dùng được cho thực phẩm.
Bảo quản trong khí hậu nồm ẩm
Hợp kim đồng sẽ xỉn và có thể lên vết xanh khi ẩm lâu. Lau khô sau mỗi lần có dính nước, cất nơi thoáng. Đừng chà giấy nhám hay nước tẩy mạnh, vì làm thay đổi bề mặt có thể ảnh hưởng tiếng. Dùi bọc da để nơi ẩm dễ mốc, nên phơi gió định kỳ. Xếp nhiều bát lồng vào nhau thì lót vải giữa các lớp để không trầy và không va tạo vết lõm.
Dùng chuông xoay cho mục đích của mình
Cách dùng lành mạnh nhất là coi chiếc bát như một điểm neo: gõ một tiếng mở đầu buổi ngồi yên mười phút, hoặc gõ một tiếng khi kết thúc ngày làm việc. Không cần nghi lễ phức tạp, cũng không cần tin nó chữa được gì. Ai thích tiếng ngân có thể tham khảo các mẫu chuông xoay trên vatphamphongthuy.com, và nên xin nghe thử tiếng, qua video quay thật chẳng hạn, trước khi chọn.