Dựng góc thờ kiểu Tây Tạng tại nhà: bảy chén nước, đèn bơ, khăn khata và thứ tự bày cho trang nghiêm

Trả lời ngắn: một góc thờ kiểu Tây Tạng tại nhà chỉ cần ba thứ chính là một hình Phật (tượng hoặc tranh), một bản kinh và một tháp nhỏ, cộng với dãy chén nước cúng. Bảy chén nước được rót đầy mỗi sáng, đổ đi mỗi tối, đặt sát nhau nhưng không chạm. Đèn bơ có thể thay bằng đèn điện an toàn, còn khăn khata trắng dùng để dâng và quàng lên tượng hay ảnh thầy. Thứ tự, độ cao và sự sạch sẽ quan trọng hơn số lượng đồ.

Sáu bài trước trong chủ đề này đã nói riêng về cờ lungta, chày kim cương, kinh luân, chuông xoay, đá dzi và bát cát tường. Bài này ghép chúng lại thành một câu hỏi lớn hơn mà nhiều người hỏi sau khi mua món đầu tiên: giờ đặt tất cả ở đâu, theo thứ tự nào, chăm hằng ngày ra sao. Bài viết theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Tây Tạng; mỗi dòng truyền thừa và mỗi vị thầy có thể dạy khác đôi chút, chỗ nào khác thì nghe thầy của mình.

Góc thờ của người Tạng khác bàn thờ Việt ở đâu

Bàn thờ gia tiên của người Việt là nơi tưởng nhớ người đã khuất trong dòng họ: có bát hương, ảnh, bài vị, mâm ngũ quả. Góc thờ của người Tạng, là nơi đặt các biểu tượng của Phật, Pháp, Tăng để người tu tập nhìn vào mà nhắc mình. Trọng tâm không phải xin điều gì cho gia đình mà là luyện tâm rộng lượng qua việc dâng cúng mỗi ngày.

Từ khác biệt đó mà sinh ra mấy điểm cụ thể. Góc thờ Tạng thường có nhiều nước và ánh sáng, ít đồ ăn bày lâu ngày. Không có bát hương cắm chân nhang tích tụ như bát hương Việt; nhang được đốt rồi tàn hẳn. Cũng không có chuyện "bốc bát hương" hay kiêng xê dịch quá chặt như bát hương gia tiên. Hiểu như vậy để thấy góc thờ Tạng là một thứ riêng, không phải phiên bản khác của bàn thờ ông bà. Muốn biết nên đặt nó tách khỏi bàn thờ gia tiên thế nào, xem bài vật phẩm tôn giáo nước ngoài và bàn thờ nhà Việt.

Ba thứ đặt chính giữa: thân, khẩu, ý

Trong cách giảng phổ biến, một góc thờ đủ ý có ba biểu tượng. Hình Phật, dù là tượng đồng, tượng gỗ hay tấm tranh thangka, đại diện cho thân. Một cuốn kinh hoặc vài trang kinh gói vải đại diện cho khẩu, tức lời dạy. Một tháp nhỏ, gọi là stupa hay chorten, đại diện cho ý, tức tâm giác ngộ. Ba thứ này là phần cốt lõi; mọi thứ khác là đồ dâng cúng đặt phía trước.

Hình Phật đặt ở giữa và cao nhất. Kinh và tháp đặt hai bên. Về chuyện bên nào đặt kinh, bên nào đặt tháp, các sách hướng dẫn phổ thông nói không hoàn toàn giống nhau, nên nếu theo một vị thầy cụ thể thì hỏi thẳng. Nguyên tắc chung không đổi: không đặt gì lên trên kinh sách, không để kinh dưới sàn, không bước qua kinh.

Nếu chưa có tháp nhỏ, nhiều người dùng một tấm ảnh bảo tháp hoặc tạm để trống. Không cần mua đủ cả ba ngay một lúc. Một bức tượng và dãy chén nước đã là một góc thờ trọn vẹn cho người mới.

Vị thần nào đặt ở giữa

Người không theo một thầy nào thường chọn tượng Phật Thích Ca, Quán Thế Âm (người Tạng gọi là Chenrezig) hoặc Lục Độ Phật Mẫu Tara xanh. Các vị hộ pháp có hình phẫn nộ, tượng song thân, hay các vị bổn tôn cần quán đỉnh thì người Tạng coi là thuộc về thực hành có hướng dẫn. Bày chúng làm đồ trang trí, hoặc bày khi không hiểu, là chỗ dễ phạm nhất.

Bảy chén nước: vì sao lại là nước

Dãy chén nước nhỏ bằng đồng hoặc bạc là thứ dễ nhận ra nhất trên một góc thờ Tạng. Con số bảy hay gặp nhất, có nơi dùng tám, có người chỉ đặt một hoặc ba chén. Theo cách giải thích thường gặp, bảy chén tượng trưng cho bảy món dâng lên vị khách quý theo phép lịch sự cổ ở Ấn Độ: nước uống, nước rửa chân, hoa, hương, đèn, nước thơm và thức ăn. Món thứ tám là âm nhạc, thường được tượng trưng bằng vỏ ốc hoặc chuông chứ không phải một chén.

Lý do dùng nước được giảng khá đẹp: nước sạch có sẵn, không tốn kém, dâng đi không thấy tiếc. Mục đích của việc dâng cúng là luyện lòng rộng rãi, nên dâng thứ mình cho đi mà không vướng bận còn tốt hơn dâng thứ đắt đỏ rồi tiếc. Điều này cũng là câu trả lời thẳng cho những lời rao "chén bạc mới linh", "nước phải là nước suối thiêng". Theo chính cách giảng của người Tạng, nước sạch ở nhà là đủ.

Rót và đổ bảy chén nước từng bước

Mỗi buổi sáng, sau khi lau sạch mặt bàn, người Tạng làm theo trình tự dưới đây. Đây là cách nhiều thầy hướng dẫn cho người tu tại gia; chi tiết có thể khác tuỳ dòng.

1. Rửa tay, lau khô chén. Chén đang được úp ngược từ tối hôm trước.
2. Cầm chén đầu tiên, rót vào một ít nước rồi mới lật ngửa đặt xuống. Theo phép, không đặt một chén rỗng ngửa lên bàn thờ, vì như vậy giống dâng sự trống không.
3. Rót phần lớn nước từ chén đầu sang chén thứ hai, chừa lại một ít, đặt chén thứ hai xuống cạnh chén đầu. Lặp lại cho tới chén cuối, đi từ trái sang phải khi nhìn từ phía mình.
4. Dùng bình rót cho đầy từng chén, theo cùng chiều. Mức nước cách miệng chén chừng một hạt gạo: đầy để tỏ lòng trọn vẹn, nhưng không tràn ra bàn.
5. Khoảng cách giữa hai chén cũng chừng một hạt gạo: gần nhau để tỏ sự chú tâm, không chạm nhau để không lách cách và không làm nước dính sang nhau.
6. Buổi tối, đổ nước theo chiều ngược lại, lau khô từng chén rồi úp xuống. Nước cũ đem tưới cây hoặc đổ ra đất sạch, không đổ vào bồn cầu.

Cả việc này mất chừng năm phút. Nếu đi vắng vài ngày, cứ đổ nước và úp chén trước khi đi; để nước đọng lâu ngày sẽ thành cặn và sinh muỗi, nhất là vào mùa mưa.

Đèn bơ: ánh sáng và chuyện an toàn lửa

Ở Tây Tạng, đèn cúng truyền thống đốt bằng bơ sữa bò yak, gọi là đèn bơ. Ánh sáng tượng trưng cho trí tuệ xua tan vô minh. Ngày nay nhiều chùa Tạng ở nước ngoài và nhiều gia đình dùng bơ tinh luyện, dầu thực vật hoặc nến trong cốc thuỷ tinh. Không có quy định nào bắt phải dùng bơ thật.

Ở căn hộ Việt, đèn lửa là chỗ cần cẩn thận nhất của góc thờ. Góc thờ thường đặt cao, gần rèm, gần tranh vải thangka và khăn khata, toàn những thứ bắt lửa. Đèn bơ đốt lâu sinh muội đen bám lên tượng và trần. Vì vậy nên theo vài nguyên tắc:

• Ngày thường dùng đèn điện hoặc nến điện tử có ánh vàng ấm; đèn lửa chỉ thắp khi có người ở trong phòng.
• Đèn lửa đặt trong cốc thuỷ tinh dày, trên đĩa kim loại, cách vải và giấy ít nhất một gang tay về mọi phía.
• Không để đèn cháy khi ra khỏi nhà hoặc đi ngủ. Không đặt góc thờ có lửa trong phòng ngủ trẻ nhỏ.
• Có mèo thì càng nên dùng đèn điện; mèo rất hay nhảy lên chỗ cao.

Khăn khata: dâng, nhận và giữ

Khata là dải khăn lụa hoặc vải mỏng, phổ biến nhất màu trắng, tượng trưng cho tấm lòng trong sạch. Người Tạng dâng khata khi chào một vị thầy, khi đón khách, khi tiễn người đi xa, trong đám cưới, và quàng lên tượng hay ảnh thầy trên góc thờ. Trên khăn thường dệt chìm hoa văn bát cát tường hoặc chữ kinh.

Cách dâng hay gặp: gấp khăn theo chiều dọc, cầm bằng hai tay, hơi cúi người khi trao. Khi dâng cho một vị lạt ma, nhiều khi vị ấy nhận rồi quàng ngược lại lên cổ người dâng như một lời chúc lành. Đặt khata lên tượng thì vắt nhẹ qua vai tượng hoặc đặt trước chân tượng, không buộc chặt quanh cổ tượng.

Khata cũ không vứt vào thùng rác cùng rác bếp. Có thể giặt sạch rồi dùng lại, gửi lên chùa, hoặc gấp gọn cất trong hộp. Với người Việt nhận khata khi đi Ladakh, Nepal hay các vùng Tạng, đem về treo lên ảnh chuyến đi hay quàng lên tượng Phật trong nhà đều là cách giữ trân trọng.

Nhang Tạng và khói trong căn hộ

Nhang Tạng thường là thỏi bột thảo mộc ép, không có lõi tre như nhang Việt, mùi đậm và nhiều khói hơn. Người Tạng còn có tục đốt cành bách xù tươi trong lư ngoài trời, gọi là sang, để thanh tẩy không gian. Trong căn hộ kín, đốt sang là không nên vì khói rất dày.

Ngay cả nhang thỏi cũng nên đốt vừa phải: một thỏi mỗi lần, mở cửa sổ hoặc bật quạt hút. Người có hen suyễn, trẻ nhỏ và người cao tuổi nhạy với khói, nên trong nhà có những người này thì giảm nhang, tăng nước và hoa. Không có lời dạy nào nói góc thờ thiếu nhang thì không được. Thỏi nhang cắm vào khay cát hoặc giá kim loại, không cắm vào bát hương gia tiên.

Món nào cần, món nào có cũng được

Bảng dưới đây giúp người mới khỏi mua thừa. Cột "mức cần" là gợi ý của bài viết dựa trên cách bày phổ biến, không phải quy định của tôn giáo.

Về chày và chuông, bài chày kim cương và chuông vajra đã nói cách nhận biết và cách đặt chúng đi thành cặp. Nếu muốn thêm một bộ tám biểu tượng cát tường làm phông, xem bài bát cát tường.

Dựng một góc nhỏ trong căn hộ Việt: hai ví dụ

Căn hộ một phòng ngủ, có kệ sách

Chị Hạnh, ba mươi tuổi, đi Ladakh về mang theo một tượng Quán Thế Âm bằng đồng cao chừng hai gang tay và một khăn khata. Căn hộ không có chỗ cho bàn thờ riêng. Cách hợp lý là dành hẳn tầng trên cùng của kệ sách đứng ở phòng khách, cao hơn tầm mắt khi ngồi. Tầng đó dọn sạch sách, lót một tấm vải sẫm màu. Tượng đặt giữa, quàng khata nhẹ qua vai tượng. Phía trước là ba chén nước nhỏ thay vì bảy vì mặt kệ hẹp, cộng một đèn điện ánh vàng. Kinh sách gói vải đặt một bên. Tầng ngay dưới để sách thường, không để giày dép, đồ ăn hay đồ lót phơi.

Điều cần tránh trong trường hợp này là đặt kệ ngay cạnh cửa nhà vệ sinh hoặc đối diện giường ngủ. Không có lời dạy nào bắt phải theo hướng nào, nhưng người Tạng coi trọng việc góc thờ ở chỗ sạch, yên và có sự kính trọng.

Nhà phố ba tầng đã có bàn thờ gia tiên và Thần Tài

Anh Minh có bàn thờ gia tiên ở tầng ba và bàn thờ Thần Tài dưới tầng trệt. Anh mua thêm một bộ chén nước đồng và một tượng Phật Thích Ca phong cách Tạng. Đặt chung lên bàn thờ gia tiên là không hợp vì khác đối tượng thờ. Cách gọn là đặt góc Phật ở phòng làm việc tầng hai, trên một kệ treo tường chắc chắn, bắt vít vào tường gạch chứ không dán keo. Kệ cao hơn đầu người ngồi, cách xa ổ điện. Hai bàn thờ cũ giữ nguyên, nếp cúng nhà mình giữ nguyên.

Sai lầm thường gặp

• Bày quá nhiều tượng. Mỗi chuyến đi mua thêm một vị, sau vài năm góc thờ thành tủ trưng bày. Ít mà chăm được mỗi ngày tốt hơn nhiều mà bám bụi.
• Để chén rỗng ngửa nhiều ngày. Trong cách hiểu của người Tạng, đây là điều nên tránh. Nếu không rót mỗi ngày được thì úp chén lại.
• Dùng chén nước làm chỗ gạt tàn nhang hoặc bỏ đồng xu vào chén. Chén nước chỉ để nước sạch.
• Đặt tượng hộ pháp phẫn nộ ngay cửa ra vào để "trấn trạch". Đây là cách hiểu ghép từ phong thuỷ, không phải cách người Tạng dùng.
• Đặt kinh sách hoặc tranh thangka thấp hơn bàn chân, chẳng hạn trong ngăn kéo dưới cùng hoặc trên sàn.
• Tin rằng phải "khai quang" bằng dịch vụ trả tiền mới dùng được. Người Tạng có nghi lễ an vị cho tượng, gọi là rabne, do tu viện hoặc vị thầy thực hiện; đó là nghi lễ tôn giáo, không phải dịch vụ bán kèm của cửa hàng.

Chăm sóc góc thờ theo tuần và theo mùa

Ngoài việc rót nước mỗi ngày, góc thờ cần một nhịp chăm sóc đều. Mỗi tuần lau bụi tượng bằng chổi lông mềm và khăn khô, không xịt nước lau kính hay hoá chất lên đồ đồng. Mỗi tháng kiểm tra khăn khata và vải lót có bị ố, mốc vì nồm không. Mùa nồm ở miền Bắc, dùng một gói hút ẩm đặt kín đáo phía sau tượng, thay khi đổi màu.

Chén nước bằng đồng lâu ngày đóng cặn trắng do nước máy có khoáng. Ngâm chén trong nước pha giấm loãng vài phút rồi rửa sạch, lau khô là được. Tượng đồng xỉn màu thì cứ để, nhiều người thích lớp patina tự nhiên; không đánh bóng bằng giấy nhám làm mất lớp mạ hoặc chi tiết mặt tượng.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Có mấy trường hợp nên hỏi thẳng một vị thầy hoặc một ngôi chùa Tạng truyền có uy tín thay vì tự đoán:

• Khi muốn đặt tượng bổn tôn, tượng hộ pháp hoặc tượng song thân. Những tượng này gắn với thực hành có truyền thừa.
• Khi có một tượng cũ, đặc biệt tượng có ngăn đáy niêm phong. Tượng Tạng truyền thống thường được nhồi cuộn kinh và vật thiêng bên trong rồi niêm lại; tự mở ra là điều người Tạng rất kiêng.
• Khi muốn biết nên trì chú gì, lạy thế nào, cúng ngày nào. Đó là chuyện tu tập, mỗi dòng mỗi khác.
• Khi nghi một món là cổ vật thật. Cổ vật có thể vướng quy định xuất nhập khẩu và bảo vệ di sản; nên hỏi người thẩm định độc lập.

Với kệ treo tường hoặc tượng nặng trên chục ký, người nên hỏi là thợ lắp đặt: tường thạch cao không chịu nổi tượng đồng nặng, và một bức tượng rơi từ trên cao xuống là nguy hiểm thật cho người ngồi bên dưới.

Một góc thờ nói gì về người giữ nó

Người Tạng hay nói rằng góc thờ là tấm gương. Chén nước sạch mỗi sáng là thói quen chú tâm, đèn sáng là lời nhắc trí tuệ, khăn trắng là lòng trong. Nếu góc thờ thành nơi bụi bám, nước đọng, tượng chồng chất, thì nó đang phản chiếu điều ngược lại. Vì vậy, khi phân vân có nên mua thêm món nữa không, câu hỏi nên đặt ra là: mình có chăm thêm được món đó mỗi ngày không.

Với người không theo Phật giáo Tây Tạng nhưng quý văn hoá ấy, một góc nhỏ với một bức tượng, một chén nước và một chiếc khăn mang về từ chuyến đi đã đủ để kể lại câu chuyện. Nếu muốn tìm tượng Phật hay đồ thờ có ghi rõ chất liệu, có thể xem thêm ở mục tượng Phật và vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi đối chiếu với bảng ở trên để chỉ chọn món mình thật sự cần.

Câu hỏi thường gặp