Jangseung và sotdae: hàng cột gỗ mặt dữ đứng đầu làng Hàn Quốc, canh giữ gì và nên mang về như thế nào
Trả lời ngắn: jangseung là những cột gỗ hoặc đá chạm mặt người dữ tợn, thường đứng thành cặp nam nữ ở đầu làng Hàn Quốc, có vai trò canh giữ, xua bệnh dịch và điều dữ, đồng thời làm mốc ranh giới. Sotdae là cột gỗ cao có tượng chim trên đỉnh, chim được tin là sứ giả nối trời và đất, gắn với cầu mùa. Cả hai thuộc tín ngưỡng làng xã của người Hàn. Bản thu nhỏ bán làm quà lưu niệm nên được đối xử như vật mang ý nghĩa tín ngưỡng.
Những gương mặt ở đầu làng
Ai từng đi vùng quê Hàn Quốc, hoặc xem phim cổ trang Hàn, có thể đã thấy những cột gỗ cao hơn người, đầu chạm khuôn mặt mắt lồi, răng nhe, mũi to, miệng cười khá dữ. Đó là jangseung. Chúng thường đứng thành cặp: một tượng nam, một tượng nữ, thân có khắc chữ Hán ghi danh xưng của vị thần.
Vẻ mặt dữ là có chủ ý: để doạ ma quỷ, bệnh dịch không dám vào làng. Nhưng nhiều jangseung lại có nét hài hước, mắt to tròn, cười toe toét, khiến người đi đường thấy gần gũi hơn là sợ.
Vai trò của jangseung
- Canh giữ: ngăn điều dữ, bệnh dịch vào làng.
- Ranh giới: đánh dấu nơi bắt đầu của làng, đôi khi ghi khoảng cách đến làng bên.
- Cầu nguyện: dân làng làm lễ trước jangseung để cầu bình an, mùa màng.
Jangseung gỗ không bền, sau một thời gian mục đi thì làng dựng cột mới, cột cũ được để tự mục theo thời gian chứ không bị chặt bỏ bừa bãi. Đây là một nét tín ngưỡng: vật thiêng có vòng đời riêng.
Sotdae: chim gỗ trên cột cao
Sotdae là cột gỗ hoặc cột đá cao, trên đỉnh có một hoặc vài con chim gỗ, thường là vịt hoặc chim nước. Chim, theo quan niệm, là sứ giả bay giữa trời và đất, mang lời cầu của dân làng lên trời. Chim nước còn gắn với nước, tức là mưa thuận cho mùa màng và phòng hoả hoạn.
Sotdae thường dựng gần jangseung hoặc ở cổng làng. Cũng có sotdae được dựng để mừng người trong làng đỗ đạt, như một cách vinh danh.
Dol hareubang của đảo Jeju
Ở đảo Jeju có một biến thể nổi tiếng: dol hareubang, nghĩa là "ông già đá". Tượng tạc từ đá núi lửa xốp, mắt lồi, mũi to, hai tay đặt trên bụng, đội mũ. Dol hareubang đứng ở cổng thành xưa, mang vai trò canh giữ tương tự jangseung. Ngày nay, dol hareubang là biểu tượng du lịch của Jeju, bản thu nhỏ có mặt ở khắp các cửa hàng lưu niệm.
So với tín ngưỡng làng của người Việt
Người Việt không dựng cột mặt người ở đầu làng, nhưng có tầng tín ngưỡng tương đương: thờ Thành hoàng làng trong đình, cổng làng với cây đa, miếu thổ thần, và tục cây nêu canh giữ nhà ngày Tết. Cùng một ý: làng xã cần một vị thần canh giữ ranh giới, xua điều dữ, và dân làng cùng nhau làm lễ.
So sánh này giúp người Việt hiểu jangseung không phải "tượng ma quỷ" như vài người lầm tưởng vì gương mặt dữ, mà là vị thần hộ làng.
Bản thu nhỏ làm quà lưu niệm
Jangseung, sotdae và dol hareubang thu nhỏ bằng gỗ, đá, gốm bán rất nhiều ở Hàn Quốc. Mang về làm quà là chuyện bình thường. Một vài cách đối xử tử tế:
- Đặt ở kệ sạch, nơi trang trọng vừa phải, như kệ sách, tủ trang trí.
- Đặt jangseung theo cặp như bản gốc, không tách rời.
- Không dùng làm đồ chơi ném đập, không dùng làm chặn cửa.
- Kể cho người nhận nghe vai trò canh giữ làng để họ hiểu món quà.
Gương mặt dữ có thể làm trẻ nhỏ sợ. Không nên đặt jangseung trong phòng trẻ hoặc ở chỗ trẻ đi qua lúc tối.
Đặt ở cửa nhà: nên không?
Một số người muốn đặt jangseung thu nhỏ ở cửa nhà với ý "canh giữ". Về văn hoá, jangseung canh giữ cả một làng, không phải một hộ, nên đặt ở cửa nhà là cách dùng mới, tự sáng tạo. Không có gì sai, nhưng nên hiểu đó là trang trí mang ý nghĩa, không phải nghi lễ. Nhà đã có bàn thờ gia tiên, bàn thờ Thổ Công thì không cần thêm một vị "canh cửa" ngoại lai để thấy yên tâm.
Gỗ ngoài trời và mối mọt
Jangseung gỗ cỡ lớn đặt ngoài sân vườn sẽ gặp mưa nắng, mối mọt. Ở Hàn, cột mục là chuyện được chấp nhận; ở nhà mình, có thể chọn gỗ đã xử lý, quét dầu bảo vệ định kỳ, kê đế đá để chân cột không ngấm nước. Cột cao phải chôn chân chắc hoặc gắn đế nặng để không đổ khi gió mạnh.
Xem jangseung ở đâu khi sang Hàn
Ai muốn thấy jangseung tận mắt không cần đi quá xa. Các làng dân gian, bảo tàng dân tộc học và nhiều khu di tích có trưng bày jangseung và sotdae. Ở các làng cổ còn người ở, nên giữ phép lịch sự: không trèo lên cột, không đặt đồ lên đầu tượng để chụp ảnh, không chạm khắc thêm. Những cột này vẫn là vật thiêng với dân làng. Chụp ảnh từ xa, đọc bảng giới thiệu, và nếu có lễ đang diễn ra thì đứng ngoài quan sát.
Ai muốn tìm một món gỗ hay đá mang ý canh giữ, bình an cho căn nhà theo văn hoá Việt có thể tham khảo nhóm vật phẩm may mắn ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, và nếu đã có jangseung từ Hàn thì cứ để nó làm món kỷ niệm của chuyến đi.