Thập trường sinh và ngũ phúc: đọc biểu tượng may mắn trên đồ thủ công Hàn, từ gối thêu hạc tới khoá hình cá

Trả lời ngắn: Đồ thủ công truyền thống Hàn Quốc mang hai hệ biểu tượng may mắn lớn: thập trường sinh, mười hình ảnh của sự sống lâu như mặt trời, mây, núi, nước, đá, thông, nấm linh chi, rùa, hạc, hươu; và ngũ phúc, năm điều phúc lấy từ kinh điển cổ là thọ, giàu, an khang, yêu điều thiện, và ra đi thanh thản. Thêm vào đó là bộ năm màu obangsaek, khoá hình cá, bản lề hình dơi trên tủ gỗ. Đọc được các hình này giúp mình hiểu một món đồ Hàn đang chúc điều gì, và chọn quà hợp người nhận.

Một chiếc gối thêu cũng là một lời chúc

Ở bảo tàng dân gian Hàn Quốc hay trong các tiệm đồ thủ công ở Insadong, người xem dễ thấy những chiếc gối, bình phong, hộp gỗ, túi thêu kín hoa văn. Với người Hàn xưa, trang trí đồ dùng hằng ngày là cách gửi lời chúc vào đời sống: đầu gối thêu hạc, bình phong vẽ núi thông, khoá tủ hình cá. Mỗi hình là một chữ trong một ngôn ngữ chung của cả Đông Á, nhưng người Hàn chọn chữ và cách viết theo kiểu riêng.

Bài này không lặp lại chuyện tranh hổ và chim ác là của tranh dân gian minhwa, đã có trong bài minhwa, tranh dân gian Hàn Quốc. Ở đây là hệ biểu tượng nằm sau mọi món đồ: thập trường sinh, ngũ phúc, ngũ sắc, và những con vật nhỏ trên đồ gỗ.

Thập trường sinh: mười hình ảnh của sự sống lâu

Thập trường sinh, tiếng Hàn là sipjangsaeng, là bộ mười thứ trong tự nhiên được coi là sống lâu hoặc không bao giờ mất đi. Bộ phổ biến nhất gồm: mặt trời, mây, núi, nước, đá, cây thông, nấm linh chi, rùa, hạc, hươu. Có bộ thay một vài thứ bằng tre hay quả đào tiên.

Thứ làm nên nét riêng của Hàn Quốc là cách bày cả mười trong một khung cảnh: núi xanh, mây trắng, mặt trời đỏ, thác nước, dưới chân có hươu và rùa, trên trời có hạc bay. Những bức bình phong thập trường sinh lớn từng được dùng trong cung đình triều Joseon, sau lan ra đồ dùng dân gian như gối, hộp, đồ thêu.

Lý do "trường sinh" ở cột giữa là cách người xưa giải thích, đúng với quan sát thời ấy về đá, nước, thông, còn với hạc và hươu thì thuần tuý là truyền thuyết. Đọc biểu tượng là đọc lời chúc, không phải đọc khoa học tự nhiên.

Ngũ phúc: năm điều phúc theo kinh điển

Ngũ phúc, tiếng Hàn là obok, có gốc từ thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư, một kinh điển cổ của Trung Hoa được học khắp vùng chữ Hán. Năm phúc gồm:

1. Thọ: sống lâu.
2. Phú: đủ đầy của cải.
3. Khang ninh: thân khoẻ, lòng yên.
4. Du hảo đức: yêu điều thiện, sống có đức.
5. Khảo chung mệnh: hết đời một cách trọn vẹn, ra đi thanh thản.

Điều phúc thứ năm khiến nhiều người bất ngờ. Người xưa coi được sống hết tuổi trời và ra đi yên ổn giữa con cháu là một phúc lớn, ngang với giàu và thọ. Ngoài năm điều kinh điển, người Hàn còn có câu nói đùa quen thuộc rằng răng tốt là một trong ngũ phúc, cho thấy chữ "obok" đã đi vào lời ăn tiếng nói thường ngày.

Trên đồ vật, ngũ phúc thường được thể hiện bằng chữ Phúc, chữ Thọ thêu hay khảm, hoặc năm con dơi bay quanh, vì như người Hoa, người Hàn xưa cũng dùng dơi làm hình của phúc.

Obangsaek: năm màu của phương hướng

Obangsaek là năm màu truyền thống: xanh lam ứng với phương đông, đỏ với phương nam, trắng với phương tây, đen với phương bắc, vàng với trung tâm. Hệ màu này đi từ thuyết âm dương ngũ hành mà người Việt cũng quen, nhưng người Hàn đưa nó vào đời sống thị giác rất đậm: mái chùa sơn nhiều màu, đồ cưới, và nổi bật nhất là saekdong, tay áo sọc nhiều màu trên hanbok trẻ em và áo lễ.

Ý của áo sọc màu là che chở cho trẻ và chúc trẻ khoẻ mạnh. Người Việt có dây ngũ sắc buộc tay trẻ dịp Tết Đoan ngọ, cũng là năm màu với ý che chở. Hai tục ở hai nước, một gốc ý chung, khác ở cách thể hiện.

Những con vật nhỏ trên đồ gỗ: cá, dơi, bướm

Tủ, rương gỗ truyền thống Hàn có phần đồ đồng gắn ngoài: bản lề, góc bọc, khoá. Những chi tiết kim loại này hay có hình con vật.

• Khoá hình cá. Người xưa cho rằng cá không nhắm mắt kể cả khi ngủ, nên dùng hình cá cho ổ khoá như người canh giữ không ngơi.
• Bản lề, miếng đồng hình dơi. Dơi là phúc, đặt ở chỗ mở đóng hằng ngày như lời chúc phúc mỗi lần dùng.
• Hình bướm. Hay gặp trên đồ của phụ nữ, đồ cưới, gợi tình cảm vợ chồng hoà hợp.

Những chi tiết này nhỏ nhưng nói nhiều về tay nghề. Đồ thủ công tốt có miếng đồng gắn khít, hình sắc nét; đồ làm vội thường chỉ dán miếng kim loại dập mỏng.

Đồ cưới và chữ Song Hỷ kiểu Hàn

Trong đồ cưới truyền thống, người Hàn dùng nhiều hình mang ý vợ chồng và con cháu: đôi uyên ương, mẫu đơn, lựu nhiều hạt, tranh trăm em bé nô đùa. Chữ Song Hỷ cũng xuất hiện trên gối, chăn cưới. Đôi vịt gỗ đặt trong phòng cưới thì có bài riêng; còn những vật treo trên hanbok của cô dâu như norigae, với hình và nút thắt mang lời chúc, có trong bài norigae và maedeup.

Các bước đọc một món đồ thủ công Hàn

1. Xem món đồ dùng cho ai. Gối thêu hạc thường cho người lớn tuổi; áo sọc màu cho trẻ; gối uyên ương cho vợ chồng.
2. Đếm các hình trường sinh. Có núi, mây, thông, hạc, hươu, rùa cùng lúc là thập trường sinh, lời chúc thọ.
3. Tìm chữ. Phúc, Thọ, Song Hỷ viết theo lối chữ Hán, thường cách điệu thành hoa văn.
4. Đọc màu. Nhiều mảng năm màu đỏ, xanh, vàng, trắng, đen đứng cạnh nhau là obangsaek.
5. Nhìn chi tiết kim loại nếu là đồ gỗ. Cá, dơi, bướm cho biết món đồ được làm với tâm ý.
6. Hỏi người bán về nơi làm và cách làm. Thêu tay hay thêu máy, sơn mài thật hay in.

Ví dụ: chọn quà mừng thọ sáu mươi cho một người Hàn

Người Hàn coi trọng lễ hwangap, tròn sáu mươi tuổi, khi vòng can chi quay về năm sinh; ngày nay nhiều gia đình làm lễ lớn hơn ở tuổi bảy mươi vì tuổi thọ đã cao. Một người Việt làm việc ở công ty Hàn muốn tặng quà cho cấp trên dịp này. Người ấy đứng giữa hai lựa chọn: một bức tranh mẫu đơn đẹp, hoặc một tấm bình phong để bàn in thập trường sinh.

Đọc biểu tượng, mẫu đơn là phú quý, hợp quà tân gia hay khai trương hơn; thập trường sinh là lời chúc thọ, đúng dịp. Người ấy chọn tấm bình phong nhỏ, kèm thiệp chúc sức khoẻ viết tay. Món quà không đắt, nhưng người nhận hiểu ngay ý người tặng, vì đó là ngôn ngữ hình ảnh quen thuộc với họ.

So với cách người Việt và người Hoa dùng cùng biểu tượng

Hạc, rùa, thông, chữ Thọ có mặt ở cả ba nước. Khác nhau ở cách chọn và cách bày. Người Việt hay đặt hạc đứng trên lưng rùa trên bàn thờ, như một cặp chầu. Người Hoa thích ghép hình theo câu đố chữ đồng âm. Người Hàn gom mười hình trường sinh vào một phong cảnh hài hoà, màu sắc tươi, nét vẽ có phần mộc. Biết sự khác nhau này, mình sẽ không ngạc nhiên khi thấy một bức bình phong Hàn đầy màu xanh đỏ mà vẫn trang nhã.

Giữ đồ thủ công Hàn trong khí hậu Việt Nam

Đồ mang về từ Hàn phần lớn làm từ lụa thêu, giấy hanji, gỗ sơn mài và đồng. Cả bốn chất liệu đều ngại nồm ẩm. Lụa thêu nên cất trong túi vải thoáng, không bọc kín nilon lâu ngày vì hơi nước đọng bên trong sinh mốc. Bình phong giấy hanji đặt xa cửa sổ hướng nắng chiều để màu không bạc, và xa máy lạnh thổi thẳng để giấy không co giãn liên tục. Đồ sơn mài lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay, không dùng nước tẩy rửa. Miếng đồng hình cá, hình dơi trên hộp gỗ có thể xỉn; để nguyên lớp xỉn tự nhiên thường đẹp hơn là đánh bóng mạnh làm mòn nét chạm. Mùa nồm, một gói hút ẩm trong tủ cất đồ là đủ, thay gói khi đã no nước.

Những sai lầm thường gặp

• Tặng đồ trường sinh cho người trẻ đang khởi nghiệp. Không sai, chỉ là lời chúc không trúng.
• Dùng hình thái cực trên quốc kỳ làm thảm, đồ lót. Với người Hàn, quốc kỳ là biểu tượng thiêng của quốc gia.
• Nghĩ mọi đồ có chữ Hán là đồ Trung Quốc. Người Hàn dùng chữ Hán trên đồ thủ công suốt nhiều thế kỷ.
• Tin lời "hươu Hàn mang lộc, rùa Hàn giữ tiền". Thập trường sinh là lời chúc thọ, không phải bộ đồ chiêu tài.
• Để đồ thêu lụa, đồ sơn mài nơi ẩm. Nồm ẩm làm ố lụa, bong sơn.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Mua đồ cũ có tuổi ở Hàn Quốc: nước này có quy định về việc đưa di sản văn hoá ra nước ngoài, nên hỏi người bán giấy xác nhận và hỏi cơ quan hải quan trước khi mang về. Đồ được giới thiệu là cổ vật triều Joseon: hỏi chuyên gia giám định hoặc bảo tàng. Đồ thêu, sơn mài bị mốc, bong: hỏi thợ phục chế, đừng tự lau bằng hoá chất. Còn khi tặng quà cho người Hàn trong dịp quan trọng như hwangap, đám cưới, hỏi một đồng nghiệp người Hàn là cách nhanh nhất để biết món nào hợp.

Hình hạc và rùa trong thập trường sinh cũng là hình quen trong nhà Việt; ai muốn tìm một món mang ý chúc thọ có thể xem kết quả tìm hạc trên Vật Phẩm Phong Thuỷ, chọn món cân với chỗ đặt.

Câu hỏi thường gặp